InTownPost

Ακολουθήστε μας :

27
Σαβ, Νοε
Tο διάβασαν 265 άτομα (265 Views)

«Είναι ο Περικλής ο Θεμελιωτής της Ειρηνικής Αθηναϊκής Δημοκρατίας ή Όχι;», του Μιχάλη Μπάτη (Μέρος Δ’)

DIM22290-ITP00983



«Όλοι συμφωνούν ότι υπάρχουν τρία είδη πολιτεύματος σε ολόκληρο τον κόσμο, η τυραννίς, η ολιγαρχία και η δημοκρατία, και οι τυραννίες και οι ολιγαρχίες κυβερνώνται από τη διάθεση εκείνων, που έχουν την εξουσία, ενώ οι δημοκρατικές πόλεις κυβερνώνται από τους ισχύοντες νόμους. Είστε ενήμεροι, Αθηναίοι, ότι σε μία δημοκρατία οι πολίτες και το πολίτευμα προστατεύονται από τους νόμους, ενώ οι τύραννοι και οι ολιγαρχικοί προστατεύονται από την έλλειψη εμπιστοσύνης και τις στρατιωτικές φρουρές.» (Αισχίνης 1.4-5)


«Τα χαρακτηριστικά της δημοκρατίας είναι τα ακόλουθα. Ό,τι όλα τα αξιώματα ανατίθενται σε ολόκληρο τον πληθυσμό. Ότι ο λαός κυβερνά τους πολίτες και κάθε πολίτης με τη σειρά του κυβερνά το λαό. Ότι τα αξιώματα διανέμονται μετά από κλήρωση, εκείνα που δεν απαιτούν εμπειρία ή επιδεξιότητα. Ότι κάθε αξίωμα δεν βασίζεται σε περιουσιακές προϋποθέσεις ή σε κάποιο ελάχιστο οικονομικό προνόμιο. Ότι το ίδιο άτομο δεν μπορεί να παραμείνει στο ίδιο αξίωμα δύο φορές, ή μόνο μερικές φορές, σε λίγες εξαιρέσεις, εκτός από εκείνα τα αξιώματα, που συνδέονται με τον πόλεμο. Ότι είτε τα αξιώματα διαρκούν λίγο χρόνο σε όλες τις περιπτώσεις είτε όπου αυτό είναι δυνατό. Ότι καθένας από ολόκληρο τον πληθυσμό μπορεί να υπηρετήσει ως δικαστής σε κάθε περίπτωση ή στις περισσότερες περιπτώσεις, και στις πιο σημαντικές και αποφασιστικές... Ό,τι η Εκκλησία έχει την απόλυτη εξουσία ενώ κανένα αξίωμα δεν εμπεριέχει εξουσία πάνω σε οποιοδήποτε ζήτημα ή μόνο σε πολύ ασήμαντα ζητήματα, ή η Βουλή έχει την εξουσία στα πιο σημαντικά θέματα (η Βουλή είναι το πιο δημοκρατικό σώμα...). Έπειτα ξανά ότι, κατά το ιδανικό μέτρο, όλοι πληρώνονται, η Εκκλησία, τα δικαστήρια, τα αξιώματα ή η αποτυχία συμμετοχής στα αξιώματα, τα δικαστήρια, τη Βουλή και την κυρία εκκλησία, ή εκείνα τα αξιώματα, στα οποία πρέπει τα άτομα να δειπνούν μαζί...» (Αριστοτέλης Πολιτικά: 1317b17)


Πολλές φορές, οι εκπρόσωποι του κοινοβουλίου, οι δημοσιογράφοι, οι φιλόλογοι και άλλα δημόσια πρόσωπα χρησιμοποιώντας, δυστυχώς, τη Δημόσια Ιστορία ηθελημένα ή όχι, αναφέρονται συχνά στην Αρχαία Ελλάδα, ειδικά στον Περικλή και στην ειρηνική και επιτυχημένη Αθηναϊκή δημοκρατία επί των ημερών του, θεωρώντας τον Περικλή θεμελιωτή αυτής της δημοκρατίας, υπό τη προϋπόθεση όμως, ότι όσα λέγουν ανταποκρίνονται και στην Επιστημονική Ιστορική αλήθεια. Πράγματι, η Αθηναϊκή δημοκρατία ήτο σαφώς μια επιτυχημένη δημοκρατία όσον αφορά για τους Αθηναίους πολίτες. Θεμελιωτής όμως της Αθηναϊκής δημοκρατίας δεν υπήρξε ο Περικλής αλλά ο Σόλων ο Αθηναίος, ως συνέπεια της βίαιης και μακροχρόνιας εξέγερσης των πολιτών ενάντια στους ευγενείς.

Θεωρώ λοιπόν σκόπιμο να απαριθμήσω τους νόμους και τις μεταρρυθμίσεις οι οποίες έγιναν επί Σόλωνα, στην συνέχεια από τον Κλεισθένη, τον Εφιάλτη και τέλος από τον Περικλή και ο αναγνώστης ας εξάγει τα συμπεράσματά του.


Διαβάστε το Πρώτο Μέρος (εδώ) για τον Σόλωνα τον Αθηναίο, το Δεύτερο Μέρος (εδώ) για τον Κλεισθένη τον Αθηναίο (εδώ) και για τον Εφιάλτη τον Αθηναίο (εδώ)



Περικλής ο Αθηναίος (περί +κλέος= ο περιτριγυρισμένος με δόξα)


Ο Περικλής ήταν Αρχαίος Έλληνας πολιτικός, ρήτορας και στρατηγός του 5ου αιώνα π.Χ., γνωστού και ως «Χρυσού Αιώνα» και πιο συγκεκριμένα της περιόδου μεταξύ των Περσικών Πολέμων και του Πελοποννησιακού Πολέμου. Η δύναμη, δόξα και η φήμη την οποία χάρισε στην Αρχαία Αθήνα, δικαιώνουν απόλυτα το χαρακτηρισμό του Χρυσού Αιώνα. Η εποχή στην οποία ήταν κύριος της πολιτικής ζωής της Αρχαίας Αθήνας, δηλαδή μεταξύ του 461 π.Χ. και του 429 π.Χ., ονομάζεται μέχρι σήμερα «Εποχή του Περικλή».

Ο Περικλής εκμεταλλεύτηκε τη νίκη των ελληνικών δυνάμεων επί των Περσών και την άνοδο της ναυτικής δύναμης της Αθήνας προκειμένου να μετατρέψει τη Δηλιακή Συμμαχία σε «Αθηναϊκή Ηγεμονία», οδηγώντας την πόλη του στην μεγαλύτερη ακμή της ιστορίας της κατά την περίοδο των 14 συνεχόμενων ετών που εκλεγόταν στο αξίωμα του Στρατηγού.

Σε στρατιωτικό επίπεδο, οι επεκτατικές και στρατιωτικές επιχειρήσεις που πραγματοποίησε κατά την διάρκεια της κυριαρχίας του είχαν σαν κύριο στόχο τη διαφύλαξη των συμφερόντων της Αθήνας. Τις επιχειρήσεις αυτές διεξήγαγε με τη βοήθεια του πανίσχυρου αθηναϊκού ναυτικού, το οποίο άρχισε να δυναμώνει την εποχή του Θεμιστοκλή και αργότερα του Κίμωνα, γιου του Μιλτιάδη. Ωστόσο ήταν κατά την εποχή του Περικλή που έφτασε στην απόλυτη ακμή του, αποτελώντας τον κινητήριο μοχλό της αθηναϊκής υπερδύναμης. Ο Περικλής ήταν ηγέτης της Αθήνας μέχρι τα δύο πρώτα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου, ώσπου το 429 π.Χ. απεβίωσε εξαιτίας του λοιμού που χτύπησε την πόλη του.

Πριν αναλύσουμε την λεγόμενη ειρηνική αλλά ηγεμονική Αθηναϊκή δημοκρατία του Περικλέους θεωρώ σκόπιμο να αναφερθώ πρώτα στην Προσωπικότητα του Περικλή και στις μεταρρυθμίσεις του.

Ο Περικλής μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα που δεν είναι παράδοξο να συμβαίνει αυτό με τους «μεγάλους άνδρες της ιστορίας», αλλά η περίπτωση του Περικλή είναι μάλλον ακραία. Από τη μία ήταν άκρα δημοκρατικός από την άλλη ευπατρίδης μεν αλλά ακραίος Ιμπεριαλιστής, τόσο ώστε επί των ημερών του πράγματι η Αθηναϊκή ηγεμονία έφθασε στο απόγειο της δόξας της. Ο χαρακτηρισμός του, ως ακραία μορφή του αποδόθηκε από τους κατοπινούς συγγραφείς διότι:

1ον.) Όντας απόγονος της Ακαμαντίδας φυλής, ο Περικλής κατάφερε να πάρει εξαιρετική μόρφωση. Δάσκαλοί του ήταν ο Αναξαγόρας, ο Ζήνων ο Ελεάτης και ο Δάμων. Μαζί τους ο Περικλής καλλιέργησε το πνεύμα του και άνοιξε τους ορίζοντές του ενώ εκπαίδευσε την κρίση του σε καθετί που μέχρι τότε μπορεί να φάνταζε δυσνόητο και ακατάληπτο στους περισσότερους.

Η ενασχόλησή του με τα κοινά έγινε αρχικά το 472 π.Χ όταν ανέλαβε την χορηγία μιας τριλογίας του Αισχύλου, ενώ αργότερα αν και αριστοκρατικής γενιάς συντάχθηκε με ακραίο φανατισμό στη πολιτική παράταξη των δημοκρατικών, που τότε είχαν ως αρχηγό τους τον Εφιάλτη και μέντορά του. Το κυριότερο σύνθημα του ήτο: «Το Αθηναϊκό πολίτευμα ευνοεί τους πολλούς και όχι τους ολίγους».

2ον) Ο Περικλής ήταν ιδιαίτερα ενεργός και δραστήριος πολιτικά. Πολλές φορές εφάρμοζε με βία τις δημοκρατικές κατακτήσεις του λαού των Αθηναίων. Θεωρούσε δε, ότι όντας στην πολιτική έπρεπε να έχει ως βασικό του στόχο το κοινό καλό των Αθηναίων πολιτών. Μάλιστα, ήταν εκείνος που κατηγόρησε τον ολιγαρχικό Κίμωνα ότι ενέπλεξε την Αθήνα στον Μεσσηνιακό Πόλεμο με αποτέλεσμα ο Κίμων να εξοριστεί από την Αθήνα και οι δημοκρατικοί να επικρατήσουν στην πόλη.

3ον) Η πραγματική άνοδος της Αθηναϊκής δημοκρατίας άρχισε όταν ο Περικλής παραμέρισε δια εξοστρακισμού τον κυριότερο πολιτικό του αντίπαλο, τον συντηρητικό Κίμωνα. Μετά από τον εξοστρακισμό του Κίμωνα, ο Περικλής συνέχισε να προτείνει ολοένα και πιο ριζοσπαστικούς νόμους (Πλούταρχος - Περικλής ΙΧ), που προωθούσαν τον βαθμό της δημοκρατίας σε πραγματικά δυσθεώρητα ύψη. Η πολιτική του Περικλή συνέχισε να είναι υπερβολικά φιλολαϊκή, πράγμα που τον κράτησε στην εξουσία τις επόμενες δύο δεκαετίες και του άνοιξε τον δρόμο, ώστε να κάνει την Αθήνα, την ισχυρότερη πόλη της Μεσογείου και την πιο ξακουστή στον αρχαίο κόσμο. Το 458 π.Χ. μείωσε το μέγεθος της απαιτούμενης περιουσίας πού έπρεπε να έχει κάποιος ώστε να γίνει Επώνυμος Άρχων.


Περικλής ο Αθηναίος


Το 451 π.Χ. ο Περικλής πρότεινε νόμο που δεν συνάδει με την εικόνα του, ως φιλοσόφου και δημοκρατικού πολιτικού. Ο Δήμος κατόπιν δικής του εισηγήσεως, αποφάσισε το δικαίωμα του Αθηναίου πολίτη να το έχουν μόνον όσοι ήταν Αθηναίοι και από την μητέρα και από τον πατέρα. Οι λόγοι ήταν πιθανώς πολιτικοί, ίσως ήταν ένας τρόπος και αυτός να μειωθεί η δύναμη των ευγενών, οι οποίοι συνήθιζαν να παντρεύονται με πλούσιες νύφες από γειτονικές πόλεις. Μετά από λίγο χρονικό διάστημα ο Περικλής ζήτησε να καταργηθεί ο νόμος, που ο ίδιος είχε προτείνει, για να αναγνωριστεί ο γιος που έκανε με τη Μιλήσια ως κληρονόμος και Αθηναίος πολίτης.

Η ιστορία έχει ως εξής : Ο Περικλής ακολουθώντας την αθηναϊκή παράδοση της εποχής, παντρεύτηκε πρώτα μία γυναίκα που ήταν κοντινή συγγενής του, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά, τον Ξάνθιππο και τον Πάραλο. Ο γάμος τους όμως δεν ήταν ευτυχισμένος και γύρω στο 445 π.Χ., ο Περικλής χώρισε τη γυναίκα του και την προσέφερε σε έναν άλλο άνδρα για γάμο, με τη σύμφωνη γνώμη των αρσενικών μελών της οικογένειας της γυναίκας του. Το όνομα της πρώτης του γυναίκας δεν είναι γνωστό, η μόνη πληροφορία που έχουμε σήμερα είναι ότι ήταν σύζυγος κάποιου Ιππόνικου, πριν παντρευτεί τον Περικλή και μητέρα του Καλλία, από τον πρώτο της γάμο. Η γυναίκα με την οποία συνδέθηκε ήταν η Μιλήσια Ασπασία, εταίρα από την Μίλητο και κατά πολλά χρόνια νεότερή του. Ο Σωκράτης την περιέγραψε ως την πιο έξυπνη και πνευματική γυναίκα της εποχής της. Η σχέση αυτή ήταν υπερβολικά τολμηρή, επειδή ο Περικλής της συμπεριφερόταν ως ίση προς ίσο, και σκεπτόμενοι με δεδομένη την κοινωνική θέση της γυναίκας στην Αρχαία Αθήνα, κάτι τέτοιο ήταν αδιανόητο για τους περισσότερους άνδρες εκείνης της εποχής. Ακόμη και ο γιος του Περικλή, ο Ξάνθιππος, ο οποίος είχε πολιτικές φιλοδοξίες, δε δίστασε να καταδικάσει αυτή τη σχέση του πατέρα του.

Η απόφαση της άρσης του ανωτέρω νόμου από τον Περικλή, έδωσε το δικαίωμα όχι μόνο στους σύγχρονους επικριτές της αθηναϊκής πολιτείας αλλά και στους αρχαίους ιστορικούς, να μιλήσουν για τάσεις ένδοξης απομόνωσης, τόσο του λαού όσο και του ηγέτη του. Περισσότερα επιχειρήματα έδωσε στην άποψη αυτή η επεκτατική πολιτική των Αθηνών και του ίδιου του Περικλή. Πολύ μελάνι έχει χυθεί για την ιμπεριαλιστική τάση που είχε γενικότερα το πολίτευμα της δημοκρατίας επί θητείας του Περικλέους. Ο φόρος που πλήρωναν οι ελληνικές πόλεις απροκάλυπτα συγκεντρώνονταν προς όφελος της Αθήνας, κάθε αποστασία καταπνιγόταν στο αίμα και μάλιστα με ενέργειες και παροτρύνσεις του ίδιου του Περικλή.

4ον) Μερικοί σύγχρονοι μελετητές, όπως η Σάρα Ρούντεν, αποκαλούν τον Περικλή λαϊκιστή και δημαγωγό, ενώ άλλοι εκφράζουν τον θαυμασμό τους για τις ηγετικές του ικανότητες. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Περικλής), όταν ο Περικλής ανέλαβε την εξουσία των Αθηνών, δεν ήταν πια ο ίδιος άνδρας όπως πριν αλλά είχε πραγματικά αλλάξει προς τα χείρω, βίαιος και υπερόπτης.

Οι αρχαίοι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι ο Περικλής ήταν πραγματικά αδιάφθορος πολιτικός αλλά δεν ήταν αντίθετος στον πλουτισμό. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ιστορικός Θουκυδίδης (Θουκυδίδεια παρουσίαση του Περικλή) δίνει ελάχιστη σημασία στις αρνητικές πλευρές του πολιτικού βίου του Περικλή, αλλά γράφει κυρίως για τις θετικές. Από την άλλη, ο Πλάτωνας, σε έναν από τους διαλόγους του (Πολιτικός) αναφέρει ότι ο Περικλής έκανε την πόλη της Αθήνας μαλθακή και ματαιόδοξη, αφού αυτός επέβαλε το θεσμό των δημοσίων μισθών. Με αυτά τα λόγια, ο Πλάτωνας αποκηρύσσει πλήρως τη μυθοποίηση του Περικλή. Ο Πλούταρχος αναφέρει, ότι έσπρωξε τον λαό της Αθήνας σε μία ματαιόδοξη και μαλθακή στάση, λόγω των πολλών φιλολαϊκών μέτρων που πρότεινε και με την υποστήριξη τουΔήμου που επέβαλε.

Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, ο Περικλής δεν ακολουθούσε αλλά ηγούνταν του λαού της Αθήνας. Κάποιοι μελετητές του 20ού αιώνα, όπως ο Μάλκολμ Μαγκρέγκορ και ο Τζων Μόρισον, υποστήριξαν, ότι, πιθανόν, ο Περικλής να ήταν μία χαρισματική και δημοφιλής προσωπικότητα που περισσότερο από ηγέτης υπήρξε μέγας σύμβουλος του λαού του. Σύμφωνα με τον Ντάνιελ Κινγκ, αυξάνοντας ο Περικλής τη δύναμη του Δήμου, έχασε τον έλεγχο της εξουσίας, αφήνοντας τους Αθηναίους χωρίς πραγματικό ηγέτη. Κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου, η ανάγκη του Περικλή να βασιστεί στις ευρύτερες λαϊκές μάζες ήταν κάτι παραπάνω από εμφανής.


Ασπασία και Περικλής, έργο του Jose Santiago y Alda


5ον) Σύμφωνα με τον Διόδωρο τον Σικελιώτη (Ιστορική βιβλιοθήκη βιβλίο ΙΒ), θάμπωνε τους συμπολίτες του με τις ικανότητες λόγου που κατείχε. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Βίοι παράλληλοι -Περικλής), ο Περικλής απέφευγε να ξεσηκώνει τα πλήθη, όπως ο παθιασμένος ρήτορας Δημοσθένης, αλλά πάντα μιλούσε με έναν πράο και ήρεμο τρόπο. Βεβαίως, ο Πλούταρχος αναφέρει ακόμη, ότι οι λόγοι του Περικλή είχαν κάποια δόση υπεροψίας που δεν άρεσε σε πολλούς. Ο Πλούταρχος βασίζει αυτή την πληροφορία σε μαρτυρία του φιλόσοφου Ίωνα από την Χίο, σύγχρονου του Περικλή. Ο Γοργίας, στον ομώνυμο διάλογο του Πλάτωνα, χρησιμοποιεί τη ρητορική ικανότητα του Περικλή ως παράδειγμα μίας πραγματικά ανώτερης ρητορικής ικανότητας. Παρόλα αυτά, στο διάλογο του Μενέξενου, ο Σωκράτης αναφέρει ότι ο Περικλής είχε εκπαιδευτεί στη ρητορική από την Ασπασία, που είχε εκπαιδεύσει πολλούς ρήτορες, και ήταν σαφώς ανώτερος από έναν ρήτορα που είχε διδαχθεί τη ρητορική από τον Αντίφωντα. Επίσης αποδίδει τον «Επιτάφιο Λόγο» στην Ασπασία και επιτίθεται στους σύγχρονούς του για τη μυθοποίηση του Περικλή.

6ον) Η δημοτικότητα του Περικλή τον διευκόλυνε ώστε να ξεφορτωθεί τους πολιτικούς αντιπάλους του, τους οποίους εξοστράκισε. Μολονότι κατηγορήθηκε για διαφθορά και τυραννικές τάσεις όχι άδικα, η πολιτική επιρροή του ήταν τέτοια που κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του καθαιρέθηκε μόνο μία φορά και αυτή για σύντομο χρονικό διάστημα. Το ίδιο το πολίτευμα, όμως, δεν δίστασε να ορίσει δικάσιμο για τον Περικλή, αφού τα μνημεία της Ακρόπολης συνδέθηκαν ίσως με τη μεγαλύτερη κατάχρηση της εποχής.

Το 449 π.Χ., ο Περικλής πρότεινε την επανακατασκευή της Ακρόπολης των Αθηνών, που είχε καταστραφεί από την επιδρομή του Ξέρξη στην Αθήνα το 480 π.Χ. Η Αθήνα ήταν το ηγετικό στέλεχος της Δηλιακής Συμμαχίας στα χρόνια πού ακολούθησαν μετά την περσική εισβολή, παίρνοντας το χρίσμα από την Σπάρτη, η οποία παραιτήθηκε για λόγους ευθιξίας από την ηγεσία της πανελλήνιας συμμαχίας, ανοίγοντας τον δρόμο για την εγκαθίδρυση της Αθηναϊκής Ηγεμονίας, πρακτικά μίας de facto Αθηναϊκής Αυτοκρατορίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 454 π.Χ., οι Αθηναίοι μετέφεραν το ταμείο της συμμαχίας από την Δήλο, που ήταν το κέντρο της συμμαχίας, στην Ακρόπολη των Αθηνών, παίρνοντας τα χρήματα της συμμαχίας υπό τον έλεγχο τους. Κάτι τέτοιο επέτρεψε την κατασκευή μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς, όπως ο Παρθενώνας και το Ερεχθείο, αλλά προκάλεσε πολλά μελλοντικά προβλήματα στην Αθήνα, λόγω της ολοένα και περισσότερο αυτοκρατορικής συμπεριφοράς της.

Η χρήση των χρημάτων του ταμείου της Αθηναϊκής Συμμαχίας, αλλά και οι υποψίες ότι ο Φειδίας νόθευσε το κράμα χρυσού του αγάλματος της Αθηνάς, αμαύρωσαν, τότε, το έργο. Δεδομένου όμως, ότι το πολίτευμα δεν ήταν «ελέω θεού» αλλά «ελέω πολιτών», κινήθηκαν όλοι οι ελεγκτικοί μηχανισμοί της εποχής. Αν και ορίστηκε δικάσιμος, ο Περικλής δεν δικάστηκε ποτέ, διότι ξεκίνησε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Ωστόσο, πριν ξεκινήσει η ανέγερση του ναού της Αθηνάς Νίκης, ελεγκτές ξεσκόνισαν τη μελέτη του Καλλικράτη. Όσο για τον Φειδία, δικάστηκε και απέδειξε την αθωότητά του. Αλλά αμέσως μετά κατηγορήθηκε για αλαζονεία επειδή είχε απαθανατίσει τον εαυτό του και τον Περικλή στην ασπίδα της Αθηνάς και φυλακίστηκε.

7ον) Ο Περικλής από πολύ νωρίς αντιλήφθηκε ότι η αθηναϊκή δημοκρατία θα ολοκληρώνονταν όχι με την δημιουργία νέων πολιτειακών οργάνων, αλλά με τη διεύρυνση του σώματος των ενεργών πολιτών. Σύμφωνα με τις μεταρρυθμίσεις του, όλοι πρέπει να συμμετέχουν και να εξυπηρετούν τις θεμελιώδεις αρχές της δημοκρατίας: ελευθερία, ισοκρατία, ισοψηφία, ισοτιμία, ισονομία, ισηγορία, από τις οποίες απορρέουν τα πολιτικά δικαιώματα των Αθηναίων. Έτσι για πρώτη φορά:

Εισήγαγε τη «μισθοφορά», δηλαδή την πληρωμή μισθού στα μέλη των δικαστηρίων και της Βουλής των 500, μέτρο που σταδιακά εφαρμόστηκε σε όλους τους κληρωτούς άρχοντες. Με το μέτρο της «μισθοφοράς» ο Περικλής διεύρυνε τη δυνατότητα συμμετοχής του λαού στα κοινά και έδωσε τη δυνατότητα ακόμα και στον φτωχότερο πολίτη, να αφιερώσει ένα μέρος του χρόνου του στη δημόσια ζωή της πόλης.

Η μισθοφορά ήταν ένας τρόπος να γίνει όμως αρεστός στους πολλούς και να απαντήσει στο μοίρασμα αμοιβών από τον Κίμωνα σε όσους από τους φτωχότερους πολίτες ήθελε να κάνει οπαδούς του. Ορισμένοι κατηγορούν τον Περικλή και ισχυρίζονται ότι τα δικαστήρια άρχισαν πλέον να χειροτερεύουν, επειδή οι πολλοί ταπεινοί άνθρωποι και όχι οι λίγοι αξιοσέβαστοι είχαν περισσότερες πιθανότητες να κληρωθούν δικαστές. Επιπλέον ήταν μετά από αυτό το μέτρο που άρχισε η δωροδοκία ενόρκων (ριστοτέλης: θηναίων πολιτεία 27).

Η αμοιβή για συμμετοχή σε δικαστήριο ήταν 2 οβολοί, και αργότερα έγινε 3 οβολοί. Ορισμένοι πολίτες είχαν την δυνατότητα να κερδίσουν περισσότερα χρήματα από αυτά του ημερήσιου μισθού, ασκώντας άλλες δραστηριότητες. Έτσι υπήρξε η τάση τα δικαστήρια να έχουν πολύ περισσότερους ηλικιωμένους, αφού αυτοί δύσκολα μπορούσαν να ασκήσουν κάποιαν άλλη πιο επικερδή δραστηριότητα. Αυτή η κριτική ασκείται από τον Αριστοφάνη, στις «Σφήκες», που ανέβηκε στο θέατρο το 422 π.Χ.


Ο Φειδίας στη ζωφόρο του Παρθενώνα, έργο του sir Lawrence Alma-Tadema


Στο σημείο αυτό, το θέμα που θα πρέπει να μας απασχολήσει είναι: ποιοι και πόσοι ήταν αυτοί που μπορούσαν να γίνουν βουλευτές στην ακμή του δημοκρατικού πολιτεύματος και δη από το 456 π.Χ. μέχρι την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου.

Σε σχέση με το πρώτο ερώτημα: ποιοι θα μπορούσαν να γίνουν βουλευτές κατά τον 5ο αι. π.Χ., λαμβάνοντας υπόψη, τα ποσοστά των οικονομικών τάξεων μέσα στον σύνολο των πολιτών που υπολογίζονται ως εξής: αυτοαπασχολούμενοι και ημερομίσθιοι 50-55% οι οποίοι ασχολούνται κυρίως με την γεωργία και την κτηνοτροφία, μεσαία στρώματα 40-45% (έμποροι, βιοτέχνες, ναυτικοί) και τέλος ανώτερα στρώματα μόλις 5% (μεγαλοϊδιοκτήτες γης, εφοπλιστές) και με δεδομένο, ότι μετά τις μεταρρυθμίσεις του Περικλή όλοι οι πολίτες μπορούν να συμμετέχουν σε όλα τα αξιώματα, θα συμπεραίναμε ότι οι βουλευτές προέρχονταν κατ' αναλογία από αυτές τις οικονομικές τάξεις. Επιπλέον, η από Κλεισθένους ισχύουσα κατανομή των δήμων δίνει τη δυνατότητα συμμετοχής βουλευτών σε κάθε περιοχή της Αττικής.

Προκειμένου να απαντηθεί το δεύτερο ερώτημα, πόσοι, δηλαδή, καταλαμβάνουν το βουλευτικό αξίωμα, θα πρέπει να λάβουμε κατ' αρχάς υπόψη ότι ο πληθυσμός των Αθηνών κατά την περίοδο της μεγάλης ακμής, ήταν περίπου 400.000 άτομα. Από αυτά οι 100.000 ήταν μέτοικοι, οι 100.000 δούλοι, 160.000 γυναίκες και παιδιά και 40.000 οι Αθηναίοι πολίτες.

Γνωρίζοντας ποιοι είχαν δικαίωμα συμμετοχής στη Βουλή των Πεντακοσίων, με μια πρώτη ματιά εύκολα θα μπορούσαμε να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι στα 25 χρόνια που προηγήθηκαν του Πελοποννησιακού πολέμου, περίπου 12.500 πολίτες ανέλαβαν το αξίωμα του βουλευτή (500 βουλευτές Χ 25 έτη). Αν όμως αφαιρέσουμε από τον αριθμό των ενεργών πολιτών, αυτούς που δεν έχουν συμπληρώσει το 30ο έτος της ηλικίας τους, αφού ενεργοί πολίτες λογίζονται όλοι οι άνδρες άνω των 18 ετών (ουσιαστικά 20 ετών, καθώς από 18-20 λαμβάνουν τη στρατιωτική τους εκπαίδευση), το δε βουλευτικό αξίωμα μπορεί να καταλάβει μόνο κάποιος που έχει συμπληρώσει το 30ο έτος της ηλικίας του, τότε εξαιρείται ένα ποσοστό νέων Αθηναίων από το σύνολο των 40.000.

Εάν επιμερίσουμε την ηλικία από 18 - 80 περίπου σε 4 γενιές (4Χ15) ισόποσα για τις 40.000, οι 10.000 νέοι έως 30 ετών εξαιρούνται και άρα βουλευτές δύνανται να γίνουν 30.000 Αθηναίοι. Από αυτούς 12.500 πολίτες έλαβαν δυνητικά, όπως ανέπτυξα πιο πάνω, το βουλευτικό αξίωμα.

Δεν θα υπεισέλθω σε υποθέσεις όπως: α) κάποιοι μπορεί να είχαν κληρωθεί δύο φορές, β) κάποιος απεβίωσε στη διάρκεια της θητείας του και αντικαταστάθηκε, γ) κάποιος για κάποιο λόγο έχανε τα πολιτικά του δικαιώματα, δ) κάποιος που ήδη έχει κληρωθεί και δεν περνάει το στάδιο της «δοκιμασίας», υποθέσεις οι οποίες αυξάνουν ή μειώνουν τον παραπάνω αριθμό των 12.500 βουλευτών, αναφέρει η φιλόλογος Τσαμπαρλή Θερενίκη στο άρθρο της «Η δημοκρατία στην αρχαία Αθήνα, και οι κοινωνικές τάξεις».

8ον) Ο άνθρωπος που καθιέρωσε τα «μυστικά κονδύλια» ήταν ο Περικλής, όπως γράφει ο Πλούταρχος. Πήρε από το ταμείο της Αθήνας 10 τάλαντα, ποσό τεράστιο για την εποχή. Στη λογοδοσία της Πνύκας, όταν ρωτήθηκε τι τα έκανε, απάντησε: «ανηλώμενα εις το δέον», δηλαδή, «τα έδωσα εκεί που έπρεπε», χωρίς καμιά άλλη εξήγηση.

Για να αντιληφθούμε το μέγεθος της διαφθοράς των πολιτικών της Αθηναϊκής δημοκρατίας που συνοψίζεται στο «ποιος έκλεψε περισσότερο από τον άλλον», διαδραματίστηκε ανάμεσα στον δημοκρατικό Θεμιστοκλή και τον συντηρητικό Αριστείδη, τον επονομαζόμενο «δίκαιο». Ο Αριστείδης, ως υπεύθυνος των δημόσιων εσόδων, κατηγόρησε τον Θεμιστοκλή για κατάχρηση. Ο δεύτερος, όμως, όχι μόνο κατάφερε να τον παύσει από τα καθήκοντά του, αλλά τον κατηγόρησε, επίσης, για ατασθαλίες. Όπως σημειώνει στο βιβλίο του «Όψεις του αρχαίου ελληνικού κόσμου» ο καθηγητής Αρχαιολογίας του ΑΠΘ, Μ. Τιβέριος, όταν ο Αριστείδης επανήλθε στη θέση του, απευθυνόμενος στα πλήθη, είπε: «όταν εκτελούσα ευσυνείδητα τα καθήκοντά μου, με αποδοκιμάζατε. Τώρα που έχω αφήσει τους κλέφτες να αλωνίζουν το δημόσιο χρήμα, σας φαίνομαι σπουδαίος».

Όσο ειδυλλιακή εικόνα και αν μας αρέσει να έχουμε για τους «αρχαίους ημών προγόνους», η διαφθορά είναι σύμπτωμα όλων των καιρών. Υπάρχει όμως μια βασική διαφορά τού τότε με το τώρα: «Εκείνη την εποχή, οι θεσμοί και το νομοθετικό πλαίσιο αποθάρρυναν τέτοια φαινόμενα και όταν εμφανίζονταν το πολιτειακό σύστημα τα εξόριζε κυριολεκτικά και συμβολικά», επισημαίνει ο καθηγητής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Παναγιώτης Βαλαβάνης.


Όστρακο που φέρει χαραγμένο το όνομα του στρατηγού και πολιτικού Αριστείδη, γιου του Λυσίμαχου, κατά τον εξοστρακισμό του


9ον) Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του Περικλέους, η Αθήνα έγινε το κυριότερο μέλος της Δηλιακής Συμμαχίας, ενός συνασπισμού αποτελούμενου από εκατοντάδες ελληνικές πόλεις-κράτη που συγκροτήθηκε για να αντιμετωπίσει τις περσικές δυνάμεις εισβολής. Σταδιακά όμως εξελίχθηκε σε αθηναϊκή ιμπεριαλιστική αυτοκρατορία, που επεκτάθηκε στη Μεσόγειο χρηματοδοτώντας τη δημιουργία αποικιών, όπως οι Θούριοι στην Ιταλία. Με τη πάροδο του χρόνου η Αθηναϊκή αυτοκρατορία έδειξε το πραγματικό της προσωπείο απαιτώντας από τις διάφορες πόλεις- κράτη υψηλές φορολογίες τα χρήματα των οποίων κατέληγαν στα Αθηναϊκά ταμεία. Η τιμωρία που περίμενε τις πόλεις-κράτη σε περίπτωση ανυπακοής ήτο ο πλήρης αφανισμός τους με διαταγή του ίδιου του Περικλή.

10ον) Από τα πρώτα βήματα της δημόσιας παρουσίας του ο Περικλής στήριξε τις θεατρικές παραστάσεις. Το 472 μάλιστα υπήρξε χορηγός των «Περσών» του Αισχύλου. Αργότερα, στην προσπάθειά του να ενισχύσει τον αθηναϊκό πολιτισμό, χρησιμοποίησε κρατικούς πόρους, επιδοτώντας το εισιτήριο των φτωχότερων πολιτών, προκειμένου να έχουν πρόσβαση στο θέατρο.

11ον) Υπήρξε μέγας προστάτης των τεχνών, της λογοτεχνίας και των επιστημών και ο βασικός υπεύθυνος για το γεγονός, ότι η Αθήνα έγινε το πολιτιστικό και πνευματικό κέντρο του αρχαίου κόσμου. Επίσης, σε αυτόν οφείλεται η κατασκευή πολλών από τα σημαντικά μνημεία που κοσμούσαν την Αρχαία Αθήνα, με εκείνα της Ακρόπολης να διατηρούν εξέχουσα θέση ανάμεσά τους. Επίσης, υπήρξε μέγας υποστηρικτής της δημοκρατίας και της ελευθερίας του λόγου. Η δράση του δεν περιορίστηκε μόνο εκεί, αλλά ως ηγέτης των Αθηνών, με μία σειρά νόμων, υποστήριξε τις λαϊκές μάζες και τις βοήθησε να αποκτήσουν περισσότερα δικαιώματα σε βάρος της αριστοκρατικής τάξης στην οποία ανήκε και ο ίδιος. Ήταν όμως τόσο ανοικτός προς τις ευρύτερες μάζες, που πολλοί τον αποκαλούσαν λαϊκιστή.

Η ιστορία ανέδειξε, θα έλεγε κανείς, δύο «Περικλήδες»: αυτόν για τον οποίο γνωρίζουμε σήμερα ελάχιστα και αποσπασματικά, και αυτόν που η δημόσια ιστορία, από τον Διαφωτισμό και μετά, αποθέωσε ως τον άνθρωπο που ανέδειξε τον «χρυσό αιώνα» της Αθήνας ως ανυπέρβλητο πρότυπο όλων των σύγχρονων δημοκρατιών.

Οι δύο αυτοί «Περικλήδες» πορεύονται μαζί, αλλά κατά βάση είναι ασύμπτωτοι. Μπορεί άραγε ο Περικλής της αρχαίας Αθήνας να ξαναβρεθεί εμπρός μας «γυμνός», δίχως εξιδανικεύσεις και ιδεολογικές διαστρεβλώσεις διερωτάται ο Δ Δημακόπουλος στο άρθρο του (Η Αθηναϊκή Δημοκρατία υπό τη δοκιμασία του μεγάλου ανδρός). Δύσκολο, παραδέχεται ο Γάλλος ιστοριογράφος, Βενσάν Αζουλέ. Ο Αζουλέ ανήκει στη γαλλική κριτική ιστοριογραφική σχολή, η επιτυχία της οποίας συνίσταται στο ότι ξέρει να προβληματοποιεί τα αντικείμενα της έρευνάς της και να τα εξετάζει στην ολότητά τους. Και αυτά καθαυτά όπως είναι αλλά και τα είδωλά τους, αυτά δηλαδή που αφορούν τις προσλήψεις τους από τις κατοπινές κοινωνίες.

Δεν κρύβει τις δυσκολίες, στην εν λόγω μελέτη του, εξηγώντας από την αρχή, ότι, πρωτίστως, ο Περικλής είναι ένα πρόβλημα των τεκμηρίων. Έχουμε στα χέρια μας ελάχιστα για τη ζωή και τη δράση του (κυρίως από τον Θουκυδίδη και τον Πλούταρχο, εν μέρει από τους τραγικούς ποιητές και τους μαθητές του Σωκράτη) και αυτά είναι έντονα ιδεολογικοποιημένα. Αλλά ο καλός ιστορικός μπορεί να στήσει την αφήγησή του ακόμη και με ψήγματα, αρκεί να γνωρίζει καλά την εποχή και να κατέχει τα απαραίτητα ερμηνευτικά εργαλεία.

Σε κάθε περίπτωση, ο Περικλής είναι κατά βάση ένας Αθηναίος αριστοκράτης. Ανήκει δηλαδή σε μια ελίτ, ιδίως από την πλευρά της μητέρας του, που κατάγεται από την επιφανή γενιά των Αλκμεωνιδών. Είναι επίσης πλούσιος, με μεγάλα κτήματα στην περιοχή του Χολαργού (που διαχειρίζεται με μεγάλη σύνεση και εξυπνάδα), απαραίτητο στοιχείο πάντα για μια πολιτική καριέρα. Και τέλος, έχει τη μόρφωση της τάξης του: κατέχει δηλαδή, και μάλιστα σε πολύ υψηλό επίπεδο, την τέχνη της ρητορικής. Ο Περικλής δεν είναι συνεπώς «ένας τυχαίος Αθηναίος πολίτης προορισμένος να κυβερνήσει την Αθήνα». Και αυτό θα το καταφέρει μέσα από το αξίωμα του στρατηγού.

Οι στρατηγοί της Αθήνας είχαν σημαντική εξουσία, κυρίως την περίοδο των πολέμων, ωστόσο ήταν εκτεθειμένοι και στη δημόσια κριτική, ικανή να τους οδηγήσει μέχρι και τον εξοστρακισμό. Ο Περικλής εξελέγη στο αξίωμα αυτό κάπου 15 φορές, χάρη και στις μεγάλες στρατιωτικές του επιτυχίες, όμως η μαεστρία του έγκειται μάλλον στον τρόπο με τον οποίο σκηνοθετούσε τους θριάμβους του, παρά σε αυτούς τους ίδιους. Άλλωστε, η τακτική που τον έκανε γνωστό ιδίως στον Πελοποννησιακό πόλεμο ήταν η αποφυγή της μάχης και όχι η τόλμη στο πεδίο της.

Εκείνο όμως που συνετέλεσε στη μακροημέρευση της εξουσίας του «Ολύμπιου» (το προσωνύμιό του) ήταν ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούσε με το πλήθος. Αν και κατηγορήθηκε ως λαοπλάνος και επηρμένος, η δική του ικανότητα πατούσε σε δύο δεξιότητες: Ήξερε να διαπαιδαγωγεί τον λαό του, αλλά ήξερε και να σιωπά όταν έπρεπε και να διατηρεί την ψυχραιμία του στις επιθέσεις και στην κριτική. Και δέχτηκε άγριες επικρίσεις και για την ιδιωτική του ζωή, π.χ. εξαιτίας της ξένης εταίρας Ασπασίας που ήταν η σύντροφός του και για τους πιο κακόπιστους, η γυναίκα που του ενίσχυσε την αλαζονεία και τον διέφθειρε.

Αν είναι αναγκαία η απομάγευση του Περικλή, είναι διότι πρέπει να αναδειχτεί η πραγματική φύση της εξουσίας, διαχρονικά όπως αναφέρει και ο Δ. Δημακόπουλος. Ο Αζουλέ επιμένει, ότι στην περίπτωσή του, η ταυτότητα του δημοκράτη πήγαινε μαζί με την ιδιότητα του επικεφαλής της μεγαλύτερης ιμπεριαλιστικής δύναμης της εποχής. Πράγματι, μέσω της Συμμαχίας της Δήλου, ο Περικλής ενίσχυσε την κυριαρχία της Αθήνας επί των νησιών, και επέδειξε τρομερή σκληρότητα στην Εύβοια, στη Σάμο ή στην Αίγινα, όταν χρειάστηκε. Και θα πρέπει κανείς να δει την ανέγερση του «δικού του» Παρθενώνα, του μεγαλύτερου μνημείου της εποχής όχι ως ναό, αλλά ακριβώς ως σύμβολο του (και οικονομικά επωφελούς) αθηναϊκού ιμπεριαλισμού, και θησαυροφυλάκιο της Συμμαχίας.

Η απομυθοποίηση του Περικλή και ειδικά για την ειρηνική αθηναϊκή δημοκρατία συντελείτε από τις μαρτυρίες του Θουκυδίδη, ο οποίος αναφέρει ότι η πολιτική της Αθηναϊκής δημοκρατίας ήτο επιθετική, επεκτατική και το χειρότερο εσφαγίασε Ελληνικούς πληθυσμούς π.χ. στη Μήλο αναφέρει ο Ιστορικός Κ. Πλεύρης στο άρθρο του (Η Αθηναϊκή δημοκρατία και πολιτισμού). Η Αθηναϊκή δημοκρατία του Περικλέους έστειλε πολυάριθμο στόλο και στρατό εναντί­ον της νήσου. Οι Μήλιοι πολέμησαν γενναία αλλά στο τέλος αναγκάσθηκαν να υποκύψουν προ της συν­τριπτικής υλικής υπέροχης της Αθηναϊκής δημο­κρατίας και κατέθεσαν τα όπλα, με τον όρο να αποφασίσουν οι Αθηναίοι για τη τύχη των. Η ειρηνική λοιπόν δημοκρατία του Περικλέους απεφάσισε να σφάξει όλους τους εφήβους και να πουλήσει ως δού­λους τις γυναίκες και τα παιδιά. «ξυνεχώρησαν τοις ΆθηναΙοις ώστε έκείνοις περί αυτών βουλεϋσαι. Οί δέ άπέκτειναν Μηλίων όσους ήβώντας έ'λαβον, παίδας δέ καί γυναίκας ήνδραπόδισαν (Θουκυδίδης: «Ιστορία» Ε, 116).

Στη Σκιώνη (πόλη στη Παλλήνη της Χαλ­κιδικής), η ειρηνική δημοκρατία του Περικλέους, αφού κυρίευσε τη πόλη εφόνευσε και εδώ τούς εφήβους και πούλησε ως δούλους τις γυ­ναίκες: «Σκιωναίους μέν Αθηναίοι πολιορκήσαντες άπέκτειναν τούς ήβώντας, παίδας δέ καί γυ­ναίκας ήνδραπόδισαν (Θουκιδίδης Ιστορία Ε, 32).

Ο ιστορικός Δούρις περιγράφει τις ωμότητες της Αθηναϊκής δημοκρατίας στη Σάμο: «έπιτραγωδεί πολλήν ώμότητα τών Αθηναίων» (Πλούταρχος: «Περικλής» 28), η οποία κορυφώθηκε με την βασανιστική θανάτωση των Σαμίων ναυτικών, τούς όποιους οι Αθηναίοι επί δέκα ημέρες είχαν δέσει σε σανίδες και στο τέλος με ξύλινα ρόπαλα τους συνέθλιψαν τα κεφάλια και πέταξαν άταφα τα πτώματά τους: «σανίσι προσδήσας εφ' ημέρας δέκα... κακώς ίίδη δια­κειμένους ξύλοις τάς κεφαλάς συγκόψαντες είτα προβάλει άκήδευτα τά σώματα» (Πλούταρχος Περικλής»28).

Στη Τορώνη (πόλη της Σιθωνίας της Χαλκι­δικής) η ειρηνική Αθηναϊκή δημοκρατία και εκεί πούλησε ως δούλους τις γυναίκες και τα παι­διά: «καί των Τορωναίων γυναίκας μέν καί παίδας ήνδραπίσθιισαν» (Θουκυδίδης: «Ιστορία» Ε, 3).

Εκτός από το πλήθος των αποτρόπαιων εγκλημάτων της ειρηνικής Αθηναϊκής δημοκρατίας αυτή συμπεριφέρθηκε και ως κυνικός ληστής της περιουσίας ολοκλήρων πόλεων π.χ. Αφού η Αθήνα κυρίευσε τη πόλη της Ευβοίας Ίστιία εξεδίωξε όλους τούς κατοίκους και διένειμε τη γη της σε δύο χιλιάδας Αθηναίους δημοκράτες: «Ιστιαίας δέ έξοικίσαντες αυτοί τήν γην ϊχον» (Θουκιδίδης Ιστορία Α, 114). Την αρπαγή της ξένης περιουσίας την διέταξε ο ίδιος ο Περικλής («Περικλέους στρατηγοϋντος»), ο όποιος για να εξυπηρετήσει τους Αθηναίους οπαδούς του χάρισε σε αυτούς ξένα εδάφη όπως έκανε και στη νήσο Αίγινα, όπου έδιωξε τούς κατοίκους και λεηλάτησε τη περιουσία τους: «Αιγινήτας γάρ έξελάσας άπαντας διένειμε νήσον Αθηναίων τοις λαχοϋσιν» (Πλούταρχος: «Περικλής» 34).

Σχετική αναφορά υπάρχει και στον Θουκυδίδη («Ιστορία» 13, 27), πού περιγράφει πώς η Αθηναϊκή δημοκρατία έδιω­ξε τους Αιγινήτες μαζικά, για να τους αρπάξει, τη γη. Ήσαν δε τόσον ειδεχθείς εγκληματίες οι δημοκράτες των Αθηνών, ώστε ψήφησαν νόμο να ακρωτηριάζουν το δεξί χέρι όλων εκεί­νων που θα συνελάμβαναν ζωντανούς: «τήν δεξιάν χείραν άποκόπτειν τών ζωγρηθέντων πάντων» (Ξενοφών: «Ελληνικά» Β, 1, 31). Επίσης, όταν η ειρηνική δη­μοκρατία, συνελάμβανεν πλοία αντιπάλων της, δημοκρατικώτατα έπνιγε στη θάλασσαν τα πληρώματα: «τους άνδρας έξ αυτών πάντας κατακρημνίσειεν» (Ξενοφών Ελληνικά β, 1,31).

Πριν από την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας του Περικλέους ουδέποτε οι Αθηναίοι διέπρα­ξαν τέτοια φοβερά εγκλήματα, ούτε εξαπέλυσαν κατακτητικούς πολέμους.


Η Αθηναϊκή ναυτική κυριαρχία


Πολλοί πολιτικοί δημοσιογράφοι αλλά και φιλόλογοι, υποστηρίζουν, ότι Αθήνα και Σπάρτη διαβιούσαν ειρηνικά «μέχρις ότου η Σπάρτη έσπασε τον κανόνα της ειρηνικής συμβίωσης». Η αλήθεια είναι, ότι τον πόλεμο προσκάλεσε και κήρυξε η Αθηναϊ­κή δημοκρατία και δεν ήτο η Σπάρτη η οποία «έσπασε τη συνθήκη της ειρηνικής συμβίωσης» αλλά ο Περικλής, πού όταν του ζήτησαν απολογισμό της διαχειρίσεως του δημοσίου ταμείου, αυτός κήρυξε τον πόλεμο κατά της Σπάρτης για να αποφύγει τη λογοδοσία.

Φοβούμενος λοιπόν ο Περικλής το δικαστήριο, προκάλεσε τον πόλεμο πού ήταν ήδη απειλη­τικός: «φοβηθείς τό δικαστιίριον μέλλοντα τόν πόλεμον καί ύποτυφόμενον έξέκαυσε» διότι ήλπιζε, ότι λόγω των μεγάλων κίνδυνων πού θα διέτρεχε η πόλις θα παρεμερίζετο («έλπίζων διασκεδάσειεν») η εναντίον του κατηγορία (Πλούταρ­χος - Περικλής 32). Άλλωστε ως άτομο υπήρξε ανήθικος, για πολλούς λόγους π.χ. εγκατέλειψε την οικόγενειά του, για την εταίρα Ασπασία, πού όταν εδικάζετο για ασέβεια κατόπιν καταγ­γελίας του ποιητού Ερμίππου, ο Περικλής προ­σήλθε στο δικαστήριο, κλαίγοντας και παρακαλούσε να μη την τιμωρήσουν: «πολλά πάνω παρά τήν δίκην ώς Αισχίνης φησίν άφείς υπέρ αύτης δά­κρυα καί δεηθείς των δικαστών» (Πλούταρχος Περικλής 33) αναφέρει ο ιστορικός Κ. Πλεύρης στο άρθρο του (Αθηναϊκή δημοκρατία και πολιτισμός).

Όσον αφορά στο είδος της δημοκρατίας, πού για λίγο επέβαλε ο Περικλής ήτο εξουσία του πρώτου ανδρός, όπως ακριβώς γράφει ο Θουκυ­δίδης («Ιστορία» Β, 65): «λόγω μέν δημοκρατία έργω δέ υπό τοϋ πρώτου άνδρός άρχή». Σε σχέση δε προς τον «Χρυσούν Αιώνα», αυτός δεν ήτο έργο αποκλείστηκα του Περικλέους. Ό «Χρυσός Αιώνας» άρχισε από τον Κίμωνα, ο όποιος επανειλημ­μένα (Στρυμών, Ελλήσποντος, Βυξάντιον, Κύπρος, Εύρυμέδων) κατενίκησε τους Πέρσες, τους οποίους υποχρέωσε να υπογράψουν ταπεινωτική ειρήνη παραιτούμενοι των διεκδικήσεών των στη Μ. Άσίαν. Με τα λάφυρα και τα πλούτη, που ο Κίμων έφερε στην Αθήνα, κόσμησε τη πόλη με λαμπρά έργα, ανήγειρε ναούς, προχώρησε στην ανέγερση της Ακροπόλεως, κατασκεύασε στοές, παρήγγειλε πλήθος αγαλμάτων, ανδριάντων, έκανε υδραγωγεία, άλση.

Τον Μέγα Κίμωνα η Αθηναϊκή δημοκρατία παρέπεμψε σε δίκη, όπου ως δημόσιος, κατήγορος παρίστατο ο Περικλής. Τότε ο Κίμων αθωώθηκε, αλλά τον εξόρισαν κατόπιν.

Πολλά δημόσια πρόσωπα οπαδοί της Δημόσιας Ιστορίας και όχι της Επιστημονικής, συνδέουν τον Περικλή με τον Πολιτισμό, αναφέροντας ονόματα διάσημων φιλο­σόφων, ποιητών, καλλιτεχνών. Ισχυριζόμενοι, ότι η μεγάλη «συγκέντρωση» των μεγίστων του Πνεύματος, έλαβε χώρα τότε στην Αθή­να του Περικλέους και συνέθεσαν όχι απλώς πολιτισμό, αλλά τον «κανόνα του πολιτισμού», ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Αισχύλος, ο Σοφο­κλής, ο Αριστοφάνης, ο Ικτίνος, ο Απελλής, ο Φειδίας κα άλλοι πολλοί.

Ή σύνδεσης της Αθηναϊκής δημοκρατίας και του πολι­τισμού αποτελεί ιστορική ανακρίβεια. Η αλήθεια είναι ότι ή δημοκρατία κατεδίωξε αγρίως πάντα επιφανή Έλληνα δημιουργό πολιτισμού, πχ. ο Πλάτων κατ' αρχή «σε όλη του τη ζωή στάθηκε αντίπαλος της Αθηναϊκής δημοκρατί­ας» (Γιορτσούκ - Όϊξερμαν - «Σύντομη ιστορία της Φιλοσοφίας» Άθ. 1963, σελ. 81) και στα πολιτι­κά βιβλία του στρέφεται κατά της δημοκρατί­ας από την οποίαν για να γλυτώσει δραπέτευσε στα Μέγαρα.

Προηγουμένως οι δημοκράτες δολοφόνησαν δικαστικά τον δάσκαλόν του, τον Σωκράτη, διότι ήταν «επικίνδυνος εχθρός της Αθηναϊκής δημο­κρατίας και σαν τέτοιος έπρεπε να καταδιωχτεί»! (Γ. Κορδάτος: «Ιστορία της Ελληνικής Φι­λοσοφίας» ΆΟ. 1972, σελ. 246).

Ό Αριστοτέλης αναγκάσθηκε να διαφύγει, για να διασωθεί, από την Αθηναϊκή δημοκρατία και νύκτα κατέφυγε στη Χαλκίδα λέγοντας, ότι δεν θα επέτρεπε δεύτερη ασέβεια προς τη φιλοσοφία (πρώτη ήτο η θανάτωσις του Σωκράτους). Ο επιφανής φιλόσοφος «συμπαθούσε από τη μιά μεριά το μοναρχικό πολίτευμα και από τήν άλλη το αριστοκρατικό» (Γ. Κορδάτος Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας. σελ. 349).

Ό Αισχύλος αναγκάστηκε για να σωθεί από τούς Αθηναίους δημοκράτες (οι όποιοι μάλιστα αποπειράθησαν να τον φονεύσουν μέσα στο θέατρο όπου δίδασκε τον «Προμηθέα» αυτοεξορίσθηκε: «φυγών εις Σικελίαν» (Σουίδας «Λεξικόν» λ. «Αισχύλος»), πλησίον φίλων του τυράννων και πέθανε στη Γέλα, όπου ετάφη με εξαιρετικός τιμές στα δημόσια μνήματα. Ή Αθηναϊκή δημο­κρατία δεν τον ανεχότανε.

Ό Σοφοκλής περιφρονούσε την Αθηναϊκή δημοκρατία και γι' αυτό εφιλοξενείτο στην Αυλή του βασιλέως της Μακεδονίας Αρχελάου, προς τιμήν του όποιου συνέγραψε ομώνυμη τραγωδία.

Ό Αριστοφάνης «ανήκει εις τους αριστοκρα­τικούς, οι κωμωδίες του βρίθουν σκωμμάτων κατά των δημοκρατικών...» (Εγκ. «Ελευθερουδά­κη» τόμ. 2ος, σελ. 457, λ. «Αριστοφάνης»).

Ό Φειδίας συνέβαλε όσον κανείς άλλος στο καλλιτεχνικό μεγαλείο των Αθηνών. Ή δημι­ουργία του είναι καταπληκτική και περιλαμβάνει 50 επιβλητικά αγάλματα πού στολίζουν τα αετώματα, 92 γλυπτικούς πίνακας των μετοπών, 150 ζωφόρου ταινίας. Το 438 π.Χ. αποκαλύπτει το αφαντάστου κάλλους χρυσελεφάντινο άγαλμα της Παρθένου Αθηνάς ύψους 12 μέτρων με καθαρό χρυσό βάρους 40 ταλάντων. Αυτόν τον επιφανή καλλιτέχνη η Αθηναϊκή δημοκρα­τία δίκασε, καταδίκασε, φυλάκισε και στο τέλος τον δηλητηρίασε, (Πλούταρχος Περικλής 31), όπως δολοφόνησε τον σπουδαίο ιστορικό Θουκυδίδη με συνέπεια να διακοπεί απότομα η συγ­γραφή της «ιστορίας» του (Παυσανίας: «Αττικά» Ά., 23, 9), αναφέρει ο ιστορικός Κ. Πλεύρης.

Για τον Ίκτίνον δυστυχώς κανένα στοιχείο δεν έχουμε, ούτε που γεννήθηκε, ούτε που πέθανε. δεν αποκλείεται λοιπόν αυτός να γλύτωσε της ειρηνικής Αθηναϊκής δημοκρατίας, η όποια ουδεμία σχέση είχε με τον Αρχαιοελληνικό Πολισμό, παρά μόνον εξόντωσε τους δημιουργούς του, ώστε δικαίως «οι φιλόσοφοι των δημοκρατικών Αθηνών είχαν καταγγείλει τη δημοκρατία ως ενθρόνιση της αμάθειας, του φθόνου και του χάους» (Ούίλ Ντυράν: «Παγκόσμιος Ιστορία τοϋ ολιτισμοϋ» ΆΟ. 1969, τόμ. Β. σελ. 570).


Ο Σωκράτης και το κώνειο


Οι ιστορικοί δεν είναι σίγουροι κατά πόσον η συγκεκριμένη στρατηγική του Περικλή ήταν καλή για την Αρχαία Αθήνα, και κατά πόσον ήταν καλή για την δημοκρατία γενικότερα. Ο ιστορικός Κωνσταντίνος Παπαρηγόπουλος γράφει, ότι ο Περικλής ήθελε να εδραιώσει το δημοκρατικό πολίτευμα στην Αρχαία Αθήνα, προωθώντας μία σειρά φιλολαϊκών μέτρων τα οποία λειτούργησαν πολύ καλά όσο αυτός ήταν στην εξουσία, όμως μετά τον θάνατό του, η Αθήνα παρασύρθηκε σε έναν ωκεανό πολιτικής αβεβαιότητας και αναταραχής, κυβερνώμενη κυρίως από τυχοδιωκτικούς δημαγωγούς, όπως ο ανιψιός του, ο Αλκιβιάδης και ο στρατηγός Κλέων, δικαιώνοντας απόλυτα τον συντηρητικό του αντίπαλο Κίμωνα, που υποστήριζε ότι η δημοκρατία δεν έχει πια περιθώρια περαιτέρω ανάπτυξης και εδραίωσης, και οποιεσδήποτε φιλολαϊκές υποχωρήσεις από αυτό το σημείο και έπειτα θα σήμαναν την βαθιά διάβρωση του πολιτικού και γενικότερα κοινωνικού ιστού της Αθήνας.

Όπως λέει ο ιστορικός Τζάστιν Ντάνιελ Κινγκ, οι μεταρρυθμίσεις του Περικλή βοήθησαν τον λαό αλλά διέβρωσαν το κράτος και το έκαναν πολύ πιο ευάλωτο. Ο ιστορικός Ντόναλντ Κέιγ, υποστηρίζει ότι οι μεταρρυθμίσεις του Περικλή έβαλαν τις βάσεις για την τερατώδη ανάπτυξη πολιτικών δυνάμεων, που θα μπορούσαν μέσω τις φιλολαϊκής δημαγωγίας να καταστρέψουν την Αθήνα. Όταν ο Κίμωνας γύρισε από την δεκάχρονη εξορία το 451 π.Χ., δεν αντιτάχθηκε στις δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις του Περικλή, και ειδικότερα στην μεταρρύθμιση, όσον αφορά το δικαίωμα στην αθηναϊκή υπηκοότητα.

Το μόνον πού μετά βεβαιότητα πέτυχε η Αθηναϊκή δημοκρατία (400.000 δούλοι, βουλευτές επί κλήρου με μισθό, όχι δικαιώματα στις γυναίκες αφού ανέστειλε τους νόμους του Σόλωνα περί προστασίας των γυναικών), τελικά το μεγάλο κατόρθωμα της Αθηναϊκής δημοκρατίας του Περικλέους ήταν να καταστρέψει την Αθήνα και να την υποδούλωση στη Σπάρτη.


Βιβλιογραφία:

Παυσανίας: Αττικά 23,9

Αριστοτέλης: Πολιτικα 1317b177

Αριστοτέλης: Αθηναίων Πολιτεία 25,27

D. Kagan: The Outbreak of the Peloponnesian War, 135–136

Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Ab, 145

Ξενοφών: Ελληνικά Β 1,31

Πλούταρχος: Περικλής 13, 25, 27, 28, 31, 32, 33, 34

Πλούταρχος: Βίοι Παράλληλοι (Σόλων)

Ζούλα Ιωάννα: Κλεισθένης ο Αθηναίος

Αγγελική Σύρκου: Αρχαία Ελληνική Ιστορία

Θουκυδίδης: Ιστορία Α 32, 114, 110,- Β 65 - Ε 116,

Αγαθόνικος: Αχιλλέας & Αριστοτέλης (1891). Αριστοτέλους Αθηναϊκή πολιτεία

Rev Thomas Harwood: επιμ. (1801). Grecian antiquities; or, An account of the public and private life of the Greeks...

Διόδωρος Σικελιώτης: Ιστορική βιβλιοθήκη ΙΑ

Μ.Β. Σακελλαρίου: Η αθηναϊκή δημοκρατία, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης: Ηράκλειο 2000.

Δημήτρης Ι. Κυρτάτας: Οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα, ο Αριστοτέλης και η σύγχρονη πολιτική θεωρία,Μνήμων 14 (1992), σελ. 205 - 222

Ανδρέας Χέλμης: Ο Σόλων και η διεκδίκηση της Σαλαμίνας από τους Αθηναίους, σε Αρχαία δίκαια και κοινωνία. Σύμμεικτα προς τιμήν Παναγιώτη Δ. Δημάκη, Αθήνα 2002,

Χρήστος Γ. Ρήγας: Η δημοκρατία του Εφιάλτη - Η εξουσία των πολιτών, Εκδόσεις Ελευσίς, Αθήνα 2008 [

Historical Quest

Τσαμπαρλή Θερενίκη: (Η δημοκρατία στην αρχαία Αθήνα, και οι κοινωνικές τάξεις)

Δ. Δημακόπουλος: Η Αθηναϊκή Δημοκρατία υπό την δοκιμασία του μεγάλου ανδρός

Κωνσταντινος Πλεύρης: Αθηναική Δημοκρατία και Πολιτισμού

Γιορτσούκ Οξερμάν: Σύντομη Ιστορία Φιλοσοφίας

Γ. Κορδάτος: Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας. ΑΟ 1972

Σουίδας: Λήμα Αιχύλος

Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη Τόμος 2

«Η Θρησκευτική Αντίληψη στην Αρχαία Ελλάδα», γράφε...
«Είναι ο Περικλής ο Θεμελιωτής της Ειρηνικής Αθηνα...

Σχετικές Δημοσιεύσεις

Με την αποδοχή θα έχετε πρόσβαση σε μια υπηρεσία που παρέχεται από τρίτο μέρος εκτός του https://intownpost.com/