InTownPost

Ακολουθήστε μας :

22
Παρ, Οκτ
Tο διάβασαν 161 άτομα (161 Views)

«Είναι ο Περικλής ο Θεμελιωτής της Ειρηνικής Αθηναϊκής Δημοκρατίας ή Όχι;», του Μιχάλη Μπάτη (Μέρος Β’)

DEMOCR222-IRP0098A23


«Όλοι συμφωνούν ότι υπάρχουν τρία είδη πολιτεύματος σε ολόκληρο τον κόσμο, η τυραννίς, η ολιγαρχία και η δημοκρατία, και οι τυραννίες και οι ολιγαρχίες κυβερνώνται από τη διάθεση εκείνων, που έχουν την εξουσία, ενώ οι δημοκρατικές πόλεις κυβερνώνται από τους ισχύοντες νόμους. Είστε ενήμεροι, Αθηναίοι, ότι σε μία δημοκρατία οι πολίτες και το πολίτευμα προστατεύονται από τους νόμους, ενώ οι τύραννοι και οι ολιγαρχικοί προστατεύονται από την έλλειψη εμπιστοσύνης και τις στρατιωτικές φρουρές.» (Αισχίνης 1.4-5)


«Τα χαρακτηριστικά της δημοκρατίας είναι τα ακόλουθα. Ό,τι όλα τα αξιώματα ανατίθενται σε ολόκληρο τον πληθυσμό. Ότι ο λαός κυβερνά τους πολίτες και κάθε πολίτης με τη σειρά του κυβερνά το λαό. Ότι τα αξιώματα διανέμονται μετά από κλήρωση, εκείνα που δεν απαιτούν εμπειρία ή επιδεξιότητα. Ότι κάθε αξίωμα δεν βασίζεται σε περιουσιακές προϋποθέσεις ή σε κάποιο ελάχιστο οικονομικό προνόμιο. Ότι το ίδιο άτομο δεν μπορεί να παραμείνει στο ίδιο αξίωμα δύο φορές, ή μόνο μερικές φορές, σε λίγες εξαιρέσεις, εκτός από εκείνα τα αξιώματα, που συνδέονται με τον πόλεμο. Ότι είτε τα αξιώματα διαρκούν λίγο χρόνο σε όλες τις περιπτώσεις είτε όπου αυτό είναι δυνατό. Ότι καθένας από ολόκληρο τον πληθυσμό μπορεί να υπηρετήσει ως δικαστής σε κάθε περίπτωση ή στις περισσότερες περιπτώσεις, και στις πιο σημαντικές και αποφασιστικές... Ότι η Εκκλησία έχει την απόλυτη εξουσία ενώ κανένα αξίωμα δεν εμπεριέχει εξουσία πάνω σε οποιοδήποτε ζήτημα ή μόνο σε πολύ ασήμαντα ζητήματα, ή η Βουλή έχει την εξουσία στα πιο σημαντικά θέματα (η Βουλή είναι το πιο δημοκρατικό σώμα...). Έπειτα ξανά ότι, κατά το ιδανικό μέτρο, όλοι πληρώνονται, η Εκκλησία, τα δικαστήρια, τα αξιώματα ή η αποτυχία συμμετοχής στα αξιώματα, τα δικαστήρια, τη Βουλή και την κυρία εκκλησία, ή εκείνα τα αξιώματα, στα οποία πρέπει τα άτομα να δειπνούν μαζί...» (Αριστοτέλης Πολιτικά: 1317b17)


Πολλές φορές, οι εκπρόσωποι του κοινοβουλίου, οι δημοσιογράφοι, οι φιλόλογοι και άλλα δημόσια πρόσωπα χρησιμοποιώντας, δυστυχώς, τη Δημόσια Ιστορία ηθελημένα ή όχι, αναφέρονται συχνά στην Αρχαία Ελλάδα, ειδικά στον Περικλή και στην ειρηνική και επιτυχημένη Αθηναϊκή δημοκρατία επί των ημερών του, θεωρώντας τον Περικλή θεμελιωτή αυτής της δημοκρατίας, υπό τη προϋπόθεση όμως, ότι όσα λέγουν ανταποκρίνονται και στην Επιστημονική Ιστορική αλήθεια. Πράγματι, η Αθηναϊκή δημοκρατία ήτο σαφώς μια επιτυχημένη δημοκρατία όσον αφορά για τους Αθηναίους πολίτες. Θεμελιωτής όμως της Αθηναϊκής δημοκρατίας δεν υπήρξε ο Περικλής αλλά ο Σόλων ο Αθηναίος, ως συνέπεια της βίαιης και μακροχρόνιας εξέγερσης των πολιτών ενάντια στους ευγενείς.

Θεωρώ λοιπόν σκόπιμο να απαριθμήσω τους νόμους και τις μεταρρυθμίσεις οι οποίες έγιναν επί Σόλωνα, στην συνέχεια από τον Κλεισθένη, τον Εφιάλτη και τέλος από τον Περικλή και ο αναγνώστης ας εξάγει τα συμπεράσματά του.


Διαβάστε το Πρώτο Μέρος (εδώ) για τον Σόλωνα τον Αθηναίο



Κλεισθένης ο Αθηναίος


Μετά τον Σόλωνα τη σκυτάλη των μεταρρυθμίσεων για την εκ νέου βελτίωση και εμβάθυνση της δημοκρατίας ανέλαβε ο Κλεισθένης ο Αθηναίος το 507 π. Χ.. Ο Κλεισθένης καταγόταν από το γένος των Αλκμεωνιδών και ήταν γιος του Μεγακλέους, αρχηγού των Παραλίων, δηλαδή της μεσαίας τάξης. Ο Μεγακλής εξορίστηκε μαζί με ολόκληρη την οικογένειά του από την Αθήνα όταν ο Πεισίστρατος επέβαλε την τυραννίδα του. Η μητέρα του Κλεισθένους ήταν η Αγαρίστη, θυγατέρα τού επίσης Κλεισθένους, τυράννου της Σικυώνος. Όταν ο Πεισίστρατος έγινε τύραννος της Αθήνας εξόρισε τους Αλκμεωνίδες μαζί με άλλους αντιπάλους του. Μετά τον θάνατο του Πεισιστράτου, το 527 π.X. και την προσπάθεια των δύο γιων του και διαδόχων του, του Ιππάρχου και του Ιππία, να προσδώσουν στο τυραννικό καθεστώς κάποια νομιμοφάνεια, ο Κλεισθένης επέστρεψε στην Αθήνα και εξελέγη επώνυμος άρχων.

Ανάμεσα στον Σόλωνα και στον Κλεισθένη είχε συσσωρευτεί μια πείρα ογδόντα ετών. Από τη μια μεριά είχε φανεί ότι το πολίτευμα του Σόλωνα δεν εμπόδιζε τους λίγους να επηρεάζουν τους πολλούς, ότι ο λαός δεν εξέλεγε παρά αριστοκράτες, ότι οι εκλεγμένοι Άρχοντες μπορούσαν να κατακρατούν την εξουσία με συγκατάθεση ή ανοχή μεγάλου μέρους του λαού και ότι ο Πεισίστρατος έγινε τύραννος με δημαγωγικά μέσα. Από την άλλη μεριά είχε διαπιστωθεί ότι οι ευγενείς και ο Πεισίστρατος επηρέαζαν συγκεκριμένες λαϊκές δυνάμεις καλλιεργώντας πελατειακές σχέσεις και ασκώντας ηθική επιβολή μέσα στα όρια κάποιας περιοχής.

Μετά την πτώση της τυραννίδας διαμορφώθηκαν δύο πολιτικά ρεύματα:

α) το ένα με αρχηγό τον Κλεισθένη, και

β) το άλλο με αρχηγό τον Ισαγόρα.

Κατά τις εκλογές του έτους 508/7 π.Χ. πλειοψήφησε το ρεύμα του Ισαγόρα, ο οποίος εξελέγη 'Άρχων. Με τον Ισαγόρα συντάχθηκαν όλοι σχεδόν οι ευπατρίδες, οι οποίοι συμφωνούσαν μαζί του για την εγκαθίδρυση αριστοκρατικού καθεστώτος. Αλλά μόνοι οι αριστοκράτες δεν θα επαρκούσαν για να τον φέ­ρουν στην εξουσία, πρέπει λοιπόν να υπερψηφίσθηκε και από μη ευπατρίδες. Πολλοί αγρότες και λαϊκά στοιχεία της πόλεως, από συμπάθεια προς τον Πεισίστρατο, δεν θα είχαν καλές διαθέσεις για τους Αλκμεωνίδες, που υπήρ­ξαν οι πιο αδιάλλακτοι αντίπαλοι του ίδιου και του Ιππία, ενώ θα ήσαν περισ­σότερο πρόθυμοι να εμπιστευθούν ανθρώπους όπως ο Ισαγόρας, που δεν είχαν συγκρουσθεί με τους τυράννους.

Ο Κλεισθένης αντέδρασε προτείνοντας, ως απλός ιδιώτης, κατ' ευθείαν στο Δήμο σειρά ριζοσπαστικών μεταρρυθμίσεων: διεύρυνση του πολιτικού σώματος, ενίσχυση των αρμοδιοτήτων του Δήμου και της Βουλής, καθώς και μέτρα περιοριστικά της πολιτικής και κοινωνικής επιρροής των ευπατριδών. Φυσικά, οι προτάσεις του Κλεισθένη υπερψηφίσθηκαν από τους θήτες, τους εμπορευόμενους, ακόμη και μέσους αγροτικούς ιδιοκτήτες, δηλαδή την πλειοψηφία των πολιτών.


Κλεισθένης ο Αθηναίος


Ο Κεισθένης με βάση του νόμου«περί ισηγορίας» και «ισονομίας των πολιτών» βελτίωσε τα δημοκρατικά μέτρα του Σόλωνα με νέες μεταρρυθμίσεις:


1) Με το νέο πολιτειακό σύστημα καταργήθηκαν οι θεσμοί των γενών και των φυλών που αποτελούσαν τη βάση της κοινωνικής διαίρεσης. Οι φυλές από 4 γίνονται 10 και συμβαίνει αλλαγή ονομάτων στόχος (Αριστοτέλης) η ευρύτερη συμμετοχή του λαού στην πολιτεία, ήθελε δηλαδή, να εντάξει τους νεοπολίτες.

2) Η πολιτική ήταν υπόθεση των αρχηγών των γενών και ο ανταγωνισμός τους για την εξουσία ακόμα δημιουργούσε μια κατάσταση συνεχούς πολιτικής αναστάτωσης και ανωμαλίας. Οι αρχηγοί δεν στηρίζονταν στην προσωπική τους αξία, αλλά στην ισχύ. H νέα πλέον πολιτειακή δομή βασιζόταν στην τοπογραφία. Οι τέσσερις παλαιές ιωνικές φυλές (Αιγικορείς, Οπλίτες, Γελέοντες, Αργαδείς) αντικαταστάθηκαν με δέκα τεχνητές φυλές που πήραν τα ονόματά τους από «επωνύμους», δηλαδή συγκεκριμένους, ήρωες της Αττικής, όπως ο Ερεχθεύς, ο Αιγεύς, ο Αίας κτλ.

3) H κάθε φυλή χωρίστηκε σε τρία μέρη, τις «τριττύες». Το σχέδιο απέβλεπε στη διάσπαση της τοπικής δύναμης των φυλών, γι' αυτό ο Κλεισθένης χώρισε τις τριττύες ανά δέκα: δέκα «περί το άστυ», δέκα «παράλιες» και δέκα «μεσόγειες», και ύστερα, με κλήρο, δόθηκαν σε κάθε φυλή πάλι τρεις τριττύες, αλλά μία από κάθε τομέα (άστυ, παραλία, μεσογαία). Παράλληλα κατανεμήθηκαν και οι δήμοι. Οι δήμοι γύρω από το άστυ ήταν οι μεγαλύτεροι. Μπορούσε, λόγου χάρη, ένας δήμος να αποτελείται μόνο από μία τριττύα ενώ αλλού μία τριττύα μπορούσε να περιλαμβάνει οκτώ ή και εννέα δήμους.

4) Οι κάτοικοι κάθε δήμου έπαιρναν πλέον το όνομά τους από τον δήμο τους. Έτσι, καταργήθηκε η παλαιά διάκριση των πολιτών σε παλιούς Αθηναίους και νεοπολίτες. Κάθε χρόνο από κάθε φυλή εκλέγονταν 50 βουλευτές και έτσι τα μέλη της Βουλής από 400 αυξήθηκαν σε 500. Οι 50 βουλευτές της κάθε φυλής «πρυτάνευαν» για το ένα δέκατο του έτους (το αττικό έτος το αποτελούσαν 12 σεληνιακοί μήνες και 354 ημέρες), δηλαδή για 35 ή 36 ημέρες..

5) Ανέθεσε στους δήμους μόνιμες κρατικές λειτουργίες. Δύο από αυτές, η δοκιμασία των εφήβων κάθε δήμου από τη συνέλευση των δημοτών και η εγγραφή τους στο οικείο ληξιαρχικόν γραμματέων, αποτελούσαν προϋποθέσεις για την απόκτηση της ιδιότητας του Αθηναίου πολίτη.Παράλληλα οι δήμοι ρύθμιζαν τοπικές υποθέσεις τους: σχετικές αποφάσεις λαμβάνονταν από τη συνέλευση των δημοτών και εκτελούνταν από τον Δήμαρχο, αιρετό άρχοντα. Για να επιτελούν τις λειτουργίες τους, οι δήμοι είχαν ιδιαίτερα έσοδα και έξοδα, καθώς και αρχεία. Αυτός ο νεωτερισμός του Κλεισθένη έκαμε αυτόματα τη λαϊκή κυριαρχία πραγματικότητα για πρώτη φορά στην Αθήνα και στην ιστορία γενικά.

6) Ως την Κλεισθένεια νομοθεσία οι ευγενείς ονομάζονταν με το προσωπικό τους όνομα και με το όνομα του γένους τους: π.χ. Κλεισθένης Μεγακλέους Αλκμεωνίδης. Ο Κλεισθένης όρισε ότι όλοι οι Αθηναίοι θα ονομάζονταν με ενιαίο τρόπο: προσωπικό όνομα, πατρωνύμιο, δημοτικό. Έτσι συγκαλύφθηκαν οι ενδείξεις για το αν ένας πολίτης ήταν από τους παλαιούς ή από τους νέους, αν καταγόταν ή όχι από αριστοκρατική γενιά.

7) Από τις σημαντικότερες αρμοδιότητες της Βουλής ήταν η κατάρτιση των προβουλευμάτων – των νομοσχεδίων – που επρόκειτο να συζητηθούν και να ψηφισθούν από την Εκκλησία του Δήμου. Επιπλέον ο Κλεισθένης αύξησε τις αρμοδιότητες της Εκκλησίας του Δήμου, η οποία μπορούσε πλέον να επικυρώνει ή να ακυρώνει αποφάσεις καταδίκης σε θανατική ποινή τις οποίες είχε λάβει ο Άρειος Πάγος..

8) Ο Κλεισθένης διεύρυνε το πολιτικό σώμα των Αθηναίων εισάγοντας σ' αυτό ξένους, όπως φαίνεται από τις ακόλουθες δύο ενδείξεις. Η μία από αυτές είναι ένας αθηναϊκός νόμος αρχαιότερος από τον 5ον αιώνα π.Χ., που επέβαλε στις φρατρίες να δεχθούν ως μέλη τους άτομα που χαρακτηρίζονται ὀργεῶνες και επί πλέον όριζε, ότι αυτά τα άτομα θα είχαν τα ίδια δικαιώματα με άτομα που χαρακτηρίζονται ὁμογάλακτες (λέξη σύνθετη από ὁμός και γάλα), ή γενῆται (μέλη γένους, ευγενείς). Προφανώς, οι δύο τελευταίοι όροι δήλωναν άτομα που συνδέονταν με συγγένεια. Σ' αντιδιαστολή, οι ὀργεῶνες δεν είχαν αυτή την ιδιότητα. Η άλλη ένδειξη προσφέρεται από την πληροφορία ότι κατά τους κλασσικούς χρόνους οι φρατρίες περιλάμβαναν θιάσους που είχαν ως συνεκτικό δεσμό μια κοινή λατρεία. Στο συνδυασμό των δύο αυτών ενδείξεων στηρίζεται η εύλογη υπόθεση ότι οι θίασοι ήσαν τεχνητές ομάδες που συγκροτήθηκαν από το κράτος με αποστολή να συνάψουν άτομα χωρίς συγγενικούς δεσμούς και ότι αυτά τα άτομα ήσαν οι λεγόμενοι ὀργεῶνες. Για ποιο λόγο θα έγιναν δεκτοί στις φρατρίες άτομα ξένα προς αυτές; Η απάντηση που δίνεται είναι λογική: πρόκειται για νέους πολίτες, ξένης καταγωγής, ενδεχομένως και μετοίκους, στοιχεία εγκατεστημένα στην Αττική από πολλούς αιώνες, ίσως από την εποχή των μετακινήσεων που σημειώθηκαν στο τέλος της μυκηναϊκής εποχής και αργότερα όπως αναφέρει ο καθηγητής Μ. Β. Σακελαρίου στο άρθρο του (η Αθηναϊκή Δημοκρατία).

9) Το σημαντικότερο μέτρο από κοινωνική άποψη ήταν η πολιτογράφηση όλων των μετοίκων και των απελεύθερων, με αποτέλεσμα μεγάλος αριθμός κατοίκων της Αττικής να αποκτήσει δικαιώματα Αθηναίου πολίτη. Επίσης οι βουλευτές έπαψαν να εκλέγονται μόνο από την τάξη των πεντακοσιομεδίμνων και εκλέγονταν πλέον και από τους τριακοσιομέδιμνους και τους ζευγίτες. Μόνο η τέταρτη τάξη, οι θήτες, του τιμοκρατικού συστήματος που είχε καθιερώσει ο Σόλων, δεν είχαν το δικαίωμα του εκλέγεσθαι, απέκτησαν όμως το δικαίωμα του εκλέγειν.

10) Χώρισε τη θρησκεία από τη πολιτική διατηρώντας το παλιό σύστημα μόνο για τις θρησκευτικές τελετές.

11) Για την προστασία του πολιτεύματος από την τυραννίδα αντικατέστησε τον επώνυμο άρχοντα από την κορυφή της πολιτείας και στη θέση του όρισε ένα απλό βουλευτή από τους πεντακόσιους όπου άλλαζε κάθε ημέρα και εκλεγόταν με κλήρο. Επιπλέον δημιούργησε την διαδικασία του οστρακισμού κατά την οποία οι πολίτες της Αττικής με βάση κάποια κριτήρια μπορούσαν να θέσουν σε εξορία άτομα που θεωρούσαν επικίνδυνα για το πολίτευμα.



Από τον κύκλο του Κλεισθένη πλάστηκαν και κυκλοφόρησαν οι όροι σόνομος και σονομία, καθώς και οι όροι σηγορία και σοκρατία, που επίσης δόθηκαν στο πολίτευμα του Κλεισθένη, εξήραν τα χαρακτηριστικά αυτού του πολιτεύματος που, στα μάτια των υποστηρικτών του, το διέκριναν από το προγενέστερο καθεστώς, την τυραννίδα.

Σε σύγκριση με το πολίτευμα του Σόλωνα οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη αφ' ενός περιόρισαν το πολιτικό βάρος των ευπατριδών, αφ' ετέρου αύξησαν το πολιτικό βάρος των υπολοίπων τελῶν. Στο εσωτερικό όμως του νέου καθεστώτος διατήρησαν αρκετές ανισότητες μεταξύ των τελῶν. Έτσι ο συσχετισμός δυνάμεων μεταξύ των τελῶν δεν επηρεάσθηκε ακόμη από τις αναλογίες των αριθμητικών μεγεθών, όπου υπερτερούσαν οι θῆτες, ακολου­θούσαν οι ζευγῖται, υστερούσαν οι ἱππεῖς και στο τέλος έρχονταν οι πεντακοσιομέδιμνοι, μεταξύ των οποίων διακρίνονταν οι ευπατρίδες. Οι ἱππεῖς, οι ζευγῖται και οι θῆτες θα διεκδικήσουν τα επόμενα χρόνια διαρκώς περισσότερα δικαιώματα. θα τα αποκτήσουν χωρίς ρήξεις, γιατί οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη έχουν ανοίξει το δρόμο σ' επόμενες δημοκρατικές κατακτήσεις.


Στο Τρίτο Μέρος του άρθρου την σκυτάλη των πολιτικών μεταρρυθμίσεων αναλαμβάνει ο Εφιάλτης ο Αθηναίος  (διαβάστε εδώ)


Βιβλιογραφία:

Παυσανίας: Αττικά 23,9

Αριστοτέλης: Πολιτικα 1317b177

Αριστοτέλης: Αθηναίων Πολιτεία 25,27

D. Kagan: The Outbreak of the Peloponnesian War, 135–136

Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Ab, 145

Ξενοφών: Ελληνικά Β 1,31

Πλούταρχος: Περικλής 13, 25, 27, 28, 31, 32, 33, 34

Πλούταρχος: Βίοι Παράλληλοι (Σόλων)

Ζούλα Ιωάννα: Κλεισθένης ο Αθηναίος

Αγγελική Σύρκου: Αρχαία Ελληνική Ιστορία

Θουκυδίδης: Ιστορία Α 32, 114, 110,- Β 65 - Ε 116,

Αγαθόνικος: Αχιλλέας & Αριστοτέλης (1891). Αριστοτέλους Αθηναϊκή πολιτεία

Rev Thomas Harwood: επιμ. (1801). Grecian antiquities; or, An account of the public and private life of the Greeks...

Διόδωρος Σικελιώτης: Ιστορική βιβλιοθήκη ΙΑ

Μ.Β. Σακελλαρίου: Η αθηναϊκή δημοκρατία, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης: Ηράκλειο 2000.

Δημήτρης Ι. Κυρτάτας: Οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα, ο Αριστοτέλης και η σύγχρονη πολιτική θεωρία,Μνήμων 14 (1992), σελ. 205 - 222

Ανδρέας Χέλμης: Ο Σόλων και η διεκδίκηση της Σαλαμίνας από τους Αθηναίους, σε Αρχαία δίκαια και κοινωνία. Σύμμεικτα προς τιμήν Παναγιώτη Δ. Δημάκη, Αθήνα 2002,

Χρήστος Γ. Ρήγας: Η δημοκρατία του Εφιάλτη - Η εξουσία των πολιτών, Εκδόσεις Ελευσίς, Αθήνα 2008 [

Historical Quest

Τσαμπαρλή Θερενίκη: (Η δημοκρατία στην αρχαία Αθήνα, και οι κοινωνικές τάξεις)

Δ. Δημακόπουλος: Η Αθηναϊκή Δημοκρατία υπό την δοκιμασία του μεγάλου ανδρός

Κωνσταντινος Πλεύρης: Αθηναική Δημοκρατία και Πολιτισμού

Γιορτσούκ Οξερμάν: Σύντομη Ιστορία Φιλοσοφίας

Γ. Κορδάτος: Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας. ΑΟ 1972

Σουίδας: Λήμα Αιχύλος

Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη Τόμος 2

«Είναι ο Περικλής ο Θεμελιωτής της Ειρηνικής Αθηνα...
«Είναι ο Περικλής ο Θεμελιωτής της Ειρηνικής, Αθην...

Σχετικές Δημοσιεύσεις

Με την αποδοχή θα έχετε πρόσβαση σε μια υπηρεσία που παρέχεται από τρίτο μέρος εκτός του https://intownpost.com/