fbpx

banner αεροδρομίου

«Τραγούδια και μουσικές που ταυτίστηκαν με ταινίες, αλλά δεν γράφτηκαν για ταινίες» (Μέρος Γ΄), του Γιώργου Noir Παπαϊωσήφ

Γιώργος Noir Παπαϊωσήφ

Γιώργος Noir Παπαϊωσήφ

gpapaiossif@intownpost.com

Ανοίγουμε διάλογο με ταινίες που απόλαυσαν και οι μη φανατικοί της σκοτεινής, αίθουσας προβολής.  Κοινώς, αναφερόμαστε όχι μόνο σε «καλλιτεχνικές» δημιουργίες του είδους, αλλά και σε blockbusters. Καταλαβαίνεται, λοιπόν, πως θα ακολουθήσω, άλλοτε τραγουδιστά, άλλοτε χορευτικά και άλλοτε απολαυστικά τον μαγικό δρόμο με τα κίτρινα τουβλάκια που οδηγεί, όσο γίνεται, στην σιγουράντζα της εμπορικής ουράς της 7ης Τέχνης.

Ένα αφιέρωμα για την μουσική και τα τραγούδια που δεν γράφτηκαν, κατά παραγγελία, για κάποια ταινία, αλλά άφησαν το αποτύπωμα τους στην αιωνιότητα με αφορμή μια ταινία, καθώς εύστοχα τοποθετήθηκαν στο play list της κινηματογραφικής παραγωγής. Η μουσική, ο στίχος και η εικόνα σε μια τέλεια εναρμόνιση.  Άκου, λοιπόν, να δεις!

1968

«2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος» (2001: A Space Odyssey)

Ταινία σε δυο μέρη: Α’ Μέρος: Η Αυγή της Ανθρωπότητας. Οι  πιθηκόμορφοι, γήινοι κάτοικοι εκστασιασμένοι γύρω από έναν μαύρο Μονόλιθο άγνωστης προέλευσης ανακαλύπτουν τα πρώτα εργαλεία, τα πρώτα όπλα, καταλήγοντας στη βία και την χρήση εξουσίας. Το οστό, ως όπλο, εκσφενδονίζεται από τον πιθηκόμορφο αρχηγό ψηλά στο ουρανό στο φως του ήλιου να ίπταται στον αέρα σαν διαστημόπλοιο.

Β’  Μέρος: Τέσσερα εκατομμύρια χρόνια μετά, ο χόμο σάπιενς αρχίζει να ανακαλύπτει το διάσημα. Το ταξίδι στον Δία με το επανδρωμένο από επιστήμονες και στρατιωτικό προσωπικό, διαστημόπλοιο Discovery One, οργανώνεται και προστατεύεται από τον τεχνητής, υψηλής νοημοσύνης υπολογιστή H.A.L. 9000 (Heuristically programmed Algorithmic Computer) και επικεφαλής της ομάδας τον Δρ Ντέιβιντ Μπόουμαν (Κιρ Ντούλια). Η συναναστροφή ανθρώπου με υπολογιστή υψηλής νοημοσύνης εξελίσσεται σε κρίση και στην συνέχεια σε πόλεμο.

Ανάμεσα του πρώτου και του δεύτερου μέρους της ταινίας, στο σενάριο βρίσκεται σε εξέλιξη μια επιδημία στην γήινη, σεληνιακή βάση Κλάβιους. To διαστημόπλοιο της Pan Am με τον Δρ. Χέιγουντ Φλόιντ (Γουίλιαμ Σιλβέστερ), κατευθυνόμενο προς το φεγγάρι αγνοεί, παντελώς, την σεληνιακή επιδημία και τους γήινους που υποφέρουν, ζητώντας, απλά, ο κυβερνήτης του σκάφους «συγγνώμη» που δεν μπορεί να βοηθήσει, γιατί έχει την εντολή να εξερευνήσει έναν μαύρο Μονόλιθο (μια άγραφη, μαύρη πλάκα – tabula raza) τεσσάρων εκατομμυρίων χρόνων, που βρέθηκε στον κρατήρα Τάικο της Σελήνης.

Ουδείς, βέβαια, ασχολήθηκε με αυτή την άκρως σημαντική κινηματογραφική σεκάνς, η οποία είναι ο συνδετικός κρίκος των δυο κινηματογραφικών κεφαλαίων της ταινίας και μοιάζει με την αποφασιστική παύση ενός μουσικού έργου πριν το μέγα κρεσέντο του. Για κάποιες τέτοιου είδους λεπτομέρειες ο Κιούμπρικ παραμένει ένας από τους πιο εμπνευσμένους σκηνοθέτες από την γέννηση της 7ης Τέχνης.       

Στην «βίβλο» των 100 καλύτερων αμερικανικών ταινιών του Αμερικανικού Ινστιτούτου Κινηματογράφου, ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ κοσμεί την «χρυσή» λίστα με τρεις ταινίες του: Το «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος» (2001: A Space Odyssey) που βρίσκεται στο νούμερο 22, την ταινία «S.O.S. Πεντάγωνο Καλεί Μόσχα» (Dr Strangelove) στο νούμερο 26 και το «Κουρδιστό Πορτοκάλι» (A Clockwork Orange), που εδράζεται στο νούμερο 46 του καταλόγου.

Άρθουρ Κλαρκ και Στάνλεϊ Κιούμπρικ

           Η επική συνάντηση στη  Νέα Υόρκη                αλλάζει την χάρτα της κινηματογραφικής, επιστημονικής φαντασίας.

Ο «γερό-σοφός», όπως αποκαλεί η γενιά μου τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ, εγκαταλείποντας την πατρίδα του (απηυδισμένος από την ρηχότητα, την βλακεία και την ψευτοηθική των Αμερικανών συμπατριωτών του), εγκατεστημένος μονίμως στο Λονδίνο από το 1961 και έχοντας τον πλήρη έλεγχο των ταινιών του, πρόσφερε στην 7η Τέχνη πραγματικούς αδάμαντες.

Το κλασσικό και αναντικατάστατο αριστούργημα του: «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος» (2001: A Space Odyssey – 1968) μετασχημάτισε ριζικά τον χάρτη στο μέχρι τότε κινηματογραφικό είδος της επιστημονικής φαντασίας. Η ταινία έκλεισε το 2018 μισό αιώνα παρουσίας και προχωράει αγέρωχα, σε απόλυτους κβαντικούς χρόνους, να προβληματίζει ακόμα το κοινό και τους κριτικούς με την γριφώδη, νιτσεϊκή τοποθέτηση του σκηνοθέτη γύρω από την έννοια του Ανθρώπινου Όντος και την σχέση του με τα αστέρια, το διάστημα και, κατ΄ επέκταση, τον ρόλο του στον πλανήτη Γη.

Κανείς δεν κατάφερε να προσεγγίσει, μηδέ να ξεπεράσει σε καμιά ταινία επιστημονικής φαντασίας τον ευρύ φιλοσοφικό ορίζοντα της εσωτερικής δυναμικής στο αισιόδοξο πεδίο της αναβάθμισης των δυνατοτήτων του ανθρώπου σε «Υπεράνθρωπο», όσο ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ. Ο συγγραφέας, τού εξ΄ ίσου αξεπέραστου, ομότιτλου βιβλίου, ο σπουδαίος σερ Άρθουρ Κλαρκ, συνεργάστηκε προσωπικά με τον σκηνοθέτη στο σενάριο για να εικονοποιηθεί η ουσία και το μήνυμα του μετέπειτα μυθιστορήματος του.

Ο αναγνωρισμένος Άγγλος συγγραφέας που διέμενε μονίμως στο Κολόμπο της Σρι Λάνκα από το 1956 για να αποδεσμευτεί από το συντηρητικό και πιεστικό περιβάλλον της πατρίδας του, ένεκα της ομοφυλοφιλίας του και ο Αμερικανός σκηνοθέτης, μόνιμος κάτοικος του Λονδίνου, συναντήθηκαν το 1964 στην Νέα Υόρκη για να συζητήσουν σοβαρά την προοπτική ενός σεναρίου για ταινία επιστημονικής φαντασίας, εντελώς διαφορετικής από αυτές με τα πράσινα ανθρωπάκια, τα διαγαλαξιακά τέρατα και τις cult εισβολές εξωγήινων στον γαλάζιο πλανήτη.Ο Κιούμπρικ αναζητούσε βαθιά φιλοσοφική γνώση, επιστημονικό υπόβαθρο, ισορροπημένο ήρωα με ουμανιστική συνείδηση, κατανόηση της ανθρώπινης ύπαρξης και όχι μερακλήδες «καουμπόιδες» να αλωνίζουν ηρωικά το διάστημα. Γνώριζε που απευθυνόταν και ο Κλαρκ ήταν η καταλληλότερη πένα για να δώσει την πνοή ζωής στο όραμα του.

Η συνάντηση τους στη Νέα Υόρκη γεννά το σενάριο της ταινίας: «2001 Οδύσσεια του Διαστήματος». Καθόσον ο Κλαρκ γράφει το κινηματογραφικό σενάριο, παράλληλα αναπτύσσει την πλοκή λογοτεχνικά στο πρώτο μυθιστόρημα (ακολούθησε και ένα δεύτερο)* βασισμένος σταθερά στην ιδέα του σκηνοθέτη. Ο Κιούμπρικ ενθουσιασμένος παροτρύνει τον Κλάρκ: «να αφήσουμε την φαντασία μας, ελεύθερη» και ο Άγγλος συγγραφέας χρησιμοποιεί ως βάση για το σενάριο της ταινίας μια δική του μικρή ιστορία, ένα διήγημα του 1948 με τον τίτλο «The Sentinel» (ελληνικός τίτλος: «Ο Φρουρός»), που εκδόθηκε στην Αγγλία το 1951.

Η συνεργασία μεταξύ τους ήταν απίστευτα δύσκολη, πολλές φορές βασανιστική από τις ιδιοτροπίες του Στάνλεϊ. Το φιλοσοφικό όραμα του Κιούμπρικ συγκρούστηκε ουκ ολίγες φορές με το τεχνολογικό του Κλαρκ. Ο συγγραφέας, τελικά, παραδίδει το σενάριο στα τέλη του 1964 και ο σκηνοθέτης αργοπορεί αισθητά, ως προς την ολοκλήρωση της ταινίας, με αποτέλεσμα ο Κλαρκ να μην μπορεί να εκδώσει το μυθιστόρημα. Βέβαια, αυτό βοήθησε τα μέγιστα τον συγγραφέα, διότι βλέποντας την ταινία προέβη σε διορθώσεις στο μυθιστόρημα του, το οποίο εκδόθηκε λίγους μήνες μετά την πρεμιέρα της στις κινηματογραφικές αίθουσες.

Ο Κιούμπρικ το 1964 έχει ολοκληρώσει την ταινία «S.O.S. Πεντάγωνο καλεί Μόσχα» και η απίστευτη τελειομανία του για το «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος» κρατάει τέσσερα ολόκληρα χρόνια. Ο σκηνοθέτης έχει παρέμβει αισθητά στο σενάριο του Κλαρκ με δικές του ιδέες να δυσκολεύουν την κατανόηση του θέματος και οι ελάχιστες εξηγήσεις που προσφέρονται στην ταινία αναζητούν δυνατούς λύτες. Για αυτό τον λόγο ο σερ Άρθουρ Κλαρκ το 1972 έγραψε τις δικές του, ανάλογες εξηγήσεις, που απουσιάζουν από την ταινία, στην έκδοση «The Lost Worlds of 2001», ενώ στην ειδική έκδοση του «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος», που εκδόθηκε το 1999 είναι ακόμα πιο αναλυτικός. Ο Κιούμπρικ ουδέποτε συμφώνησε με τις εξηγήσεις του Κλαρκ, αλλά η ταινία έχει ήδη δημιουργήσει την δική της τροχιά.

Στην πρεμιέρα της ταινίας οι Αμερικανοί έμειναν «χαζοί» στην προβολή της, εικάζοντας, ότι θα δουν διαστημόπλοια, εξωγήινα τέρατα και άλλα συναφή, όπως είχαν συνηθίσει. Τα κεφάλια τους είχαν μεταμορφωθεί σε τεράστια ερωτηματικά, προσπαθώντας να ερμηνεύσουν, τι στον δαίμονα, θέλει να πει ο «αχώνευτος» Κιούμπρικ. Την κατάσταση, βεβαίως, την διέσωσε, εν μέρει, η αθέατη και σιωπηρή κάστα της αμερικανικής διανόησης, ξεμπερδεύοντας κάπως τον εγκεφαλικό αλευρόμυλο των συμπατριωτών τους μέσα από δημοσιεύσεις άρθρων, αναφορών και αναλύσεων της απίστευτης σε κάλλος και πνευματικότητας κινηματογραφικής παραγωγής.

Ο ίδιος ο Στάνλεϊ σε ντοκιμαντέρ του 1980 και στην ερώτηση του δημοσιογράφου ως προς το φινάλε της ταινίας για τον μετασχηματισμό του ήρωα σε Starchild (παιδί των άστρων), ο σκηνοθέτης πρόθυμα βραχυκύκλωσε ξανά τους ημιμαθείς, απαντώντας: «…Εν πάση περιπτώσει, όπως συμβαίνει σε τόσους πολλούς μύθους όλων των πολιτισμών ανά το κόσμο, ο Μπόουμαν μεταμορφώνεται σε κάποιο υψηλό είδος και στέλνεται πίσω στη Γη. Μεταμορφώνεται και μετατρέπεται σε ένα είδος υπεράνθρωπου. Πρέπει να μαντέψουμε μόνο, τι συμβαίνει όταν γυρίσει πίσω. Είναι το πρότυπο μιας μεγάλης μυθολογίας, και αυτό προσπαθούσαμε να προτείνουμε».   

Η ταινία προτάθηκε για 4 Όσκαρ ανάμεσα τους και της Καλύτερης Ταινίας. Η Ακαδημία του πρόσφερε ένα και μοναδικό βραβείο, αυτό των Καλύτερων Εφέ (του σκηνοθέτη η έμπνευση και η επιμέλεια των εφέ), για το οποίο ο Στάνλεϊ δεν μπήκε, καν, στον κόπο να παραστεί στην τελετή για να το παραλάβει.

—————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————

* Το δεύτερο βιβλίο του επικού διαστημικού μυθιστορήματος του Άρθουρ Κλαρκ είναι το «2010 Οδύσσεια Δύο» (1982), το οποίο γυρίστηκε και αυτό σε ταινία το 1984 σε σκηνοθεσία του Πίτερ Χάιαμς (ελλ. τίτλος.: «2010: Το έτος της παγκόσμιας συμφιλίωσης») και δεν έχει καμιά σχέση με το δημιούργημα του Κιούμπρικ, τουλάχιστον στο επίπεδο της κινηματογραφικής ατμόσφαιρας και του φιλοσοφικού βάθους.     

—————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————————

Η Μουσική

Σε αρκετές ταινίες του ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ χρησιμοποιεί μουσικά μοτίβα κλασσικών συνθέσεων. Στο «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος» ο Γερμανός συνθέτης της ύστερης ρομαντικής περιόδου, Ρίχαρντ Στράους με το μεγαλειώδες έργο του «Also Sprach Zarathustra» Op. 30 (Τάδε Έφη Ζαρατούστρα, γραμμένο στις 27 Νοεμβρίου 1896), τίτλος και του ομότιτλου βιβλίου του Γερμανού φιλόσοφου Φρίντριχ Νίτσε, που είναι και η πηγή έμπνευσης του συμφωνικού έργου, «σημαδεύει» μουσικά, καταλυτικά το «2001, Η Οδύσσεια του Διαστήματος», από την έναρξη του έργου.

Η μουσική σύνθεση του Στράους βασίστηκε εξ΄ ολοκλήρου στα εννέα κεφάλαια του βιβλίου του Νίτσε με τις φιλοσοφικές περιπέτειες του Ζαρατούστρα. Ο συνθέτης παρουσίασε για πρώτη φορά το έργο στο κοινό σε μια συναυλία, διάρκειας μόνο μισής ώρας, στην Φρανκφούρτη στις 27 Νοεμβρίου 1896, ως μια μικρή γεύση της νέας του δημιουργίας.

Η πρώτη απόπειρα ηχογράφησης του συμφωνικού έργου πραγματοποιήθηκε το 1935 με διευθυντή ορχήστρας τον Ρώσο συνθέτη Σέρτζε Αλεξάνδροβιτς Κουσεβίτσκι και την συμφωνική ορχήστρα της Βοστόνης, ενώ το 1944 ο ίδιος ο Στράους, στην ηλικία των 80 χρόνων, επιχειρεί μια ακόμα ηχογράφηση υψηλής πιστότητας σε γερμανικό στούντιο για να κυκλοφορήσει μερικά χρόνια αργότερα σε LP από την αμερικανική εταιρεία δίσκων Vanguard Records.

Η πρώτη, επίσημη στερεοφωνική εγγραφή τού έργου του Ρίχαρντ Στράους, «Also Sprach Zarathustra» Op. 30 πραγματοποιήθηκε τον Μάρτιο του 1954 από τον φίλο τού συνθέτη Φριτς Ράινερ για λογαριασμό της δισκογραφικής εταιρείας RCA Victor, η οποία στερεοφωνική ηχογράφηση τοποθετήθηκε στην βιβλιοθήκη του Κογκρέσου στον κατάλογο της πολιτιστικής κληρονομιάς, ως μια από τις σημαντικές ηχογραφήσεις κλασσικών, μουσικών έργων.    

Η επιλογή του Κιούμπρικ για να ενδύσει μουσικά την ταινία με  την κλασσική σύνθεση – φανφάρα «Sunrise» (Ανατολή του Ήλιου) δεν ήταν διόλου τυχαία. Εκτός από την μεγαλειότητα και την δύναμη που εκπέμπει η μουσική του Στράους, εκτός του ό,τι αναφέρεται στην φιλοσοφική πορεία του ήρωα Ζαρατούστρα, στον σκηνοθέτη έπαιξαν ρόλο και οι σκέψεις του Ούγγρου συνθέτη Μπέλα Μπάρτοκ, που αναφώνησε διερωτώμενος το 1902 όταν άκουσε για πρώτη φορά την σύνθεση του Ρίχαρντ Στράους: «το έργο περιείχε τους σπόρους για μια νέα ζωή;».

Η ουράνια, κλασική φανφάρα «Also Sprach Zarathustra» (Thus Spake Zarathustra, γερμανιστί) δεν είναι απλά ένα μουσικό χαλί της σεναρικακής πλοκής για να κερδίσει τις εντυπώσεις. Εκφράζει τον παράλληλο μουσικό λόγο στην αριστουργηματική ταινία «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος» (2001: A Space Odyssey) για να θεμελιωθεί ανεξίτηλα στην μνήμη του φιλοθεάμονος κοινού, μελωδικά και εικονικά, ο Κιούμπρικ, ο Κλαρκ, ο Νίτσε, ο Στράους και, φυσικά, τα αστέρια του διαστήματος ως η απόλυτη πατρίδα του Ανθρώπου.

Ρίχαρντ Στράους

στο InTownPost.com θα διαβάσουμε για ένα κλασσικό road movie, καταγγελία της δεκαετίας του ’60 και θα ακούσουμε των πολλών οκτανίων τραγούδι θρύλο της ταινίας, που έγραψε την δική του, μεγάλη ιστορία στις ασφαλτοστρωμένες λεωφόρους της 7ης Τέχνης.

Διαβάστε στο InTownPost.com

Το Α΄ Μέρος (Καζαμπλάνκα)

Διαβάστε στο InTownPost.com

Το Β΄ Μέρος (Στην Ζούγκλα του Μαυροπίνακα)