fbpx

Πρόταση για διάβασμα: «Ωγυγία Η Αρχαιολογία» του Αθανασίου Σταγειρίτη σε απόδοση και σχόλια του Μιχάλη Μουτζουρίδη

 

 

Τίνα Πανώριου

Τίνα Πανώριου

panoriout@gmail.com

 

 

 

  • Είδος: Ιστορία
  • Αριθμός Βιβλίων: Πέντε (5) Τόμοι
  • Σελίδες: και οι Πέντε (5) Τόμοι : 2.298
  • Τιμή: και οι Πέντε (5) Τόμοι: € 106
  • Εκδόσεις: Διανόηση

Πέρασαν 200 χρόνια από την έκδοση του πεντάτομου έργου Ωγυγία ή Αρχαιολογία, του Αθανάσιου Σταγειρίτη, καθηγητή τότε της ελληνικής γλώσσας στην Ακαδημία Ανατολικών γλωσσών, στη Βιέννη της Αυστρίας. Εκδόθηκε από το 1816 έως το 1820, στο τυπογραφείο του Ιωάννη Β. Τσβεκίου.

Ένα έργο σταθμός στη σύγχρονη ελληνική βιβλιογραφία, ένα πολυδαίδαλο ταξίδι  στην προϊστορία, στις κοσμογονίες και θεογονίες των αρχαίων λαών, στους Μύθους περί θεών και ηρώων, στις τελετές και ιεροπραξίες, στους αγώνες, στα μαντεία και στα έθιμα, όπως ο ίδιος γράφει: «προς γνώσιν της Ελληνικής Αρχαιολογίας και κατάληψιν των ποιητών και συγγραφέων».

Η παρούσα έκδοση, σε νεοελληνική απόδοση, συμπληρώνει την αρχική με επιμελή διασαφήνιση και λεπτομερή αποδελτίωση των έργων 630 και πλέον Ελλήνων και άλλων Ευρωπαίων συγγραφέων που παρατίθενται ως πηγές, στις πάνω από 3000 βιβλιογραφικές υποσημειώσεις. Τα έργα αυτά παρουσιάζονται στο εκτενές βιβλιογραφικό συμπλήρωμα του 5ου τόμου, καθώς και οι εκδόσεις τους.

Σκοπός του, παραμονές της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, ήταν να αποτελέσει εγχειρίδιο αναφοράς της Προϊστορίας της Ελλάδας και να χρησιμοποιηθεί από τους εκπαιδευτικούς που αναλάμβαναν τη μόρφωση των νέων.

Ο Μιχάλης Μουτζουρίδης γεννήθηκε στον Πειραιά το 1951. Σπούδασε Οργάνωση και Δομή Επιστήμης και Τεχνολογίας στο Πανεπιστήμιο του Manchester, στο Ηνωμένο Βασίλειο και εργάστηκε σε μελέτες και έργα συστημάτων ελέγχου, εφαρμογές μέσω υπολογιστή (CNC), καλλιτεχνικών σχεδίων σε μέταλλο και μάρμαρο, καθώς και στην ιδιωτική εκπαίδευση.

Από τη δεκαετία του ’90 μελέτησε συστηματικά τα έργα της ελληνικής γραμματείας, με εμβάθυνση στον πολιτισμό, αρχαίο και σύγχρονο, Ανατολής και Δύσης.

Από το 2000 ασχολήθηκε με τις σχετικές εκδόσεις και κυρίως με την επιμέλεια, έρευνα και συγγραφή σχετικών άρθρων και βιβλίων.

Α’  Τόμος: Σελίδες 372

Στον πρόλογο του πρώτου τόμου, ο Αθανάσιος Σταγειρίτης σημειώνει:

«… φιλολογήσας ὅλους σχεδὸν τοὺς Ποιητὰς καὶ Συγγραφεῖς, καὶ Μυθογράφους, παλαιούς τε καὶ νέους, ἔκρινα εὔλογον νὰ συνάξω ὅλην ἐκείνην τὴν διεσπαρμένην ὕλην, καὶ νὰ συντάξω τὸ ἔργον, ὅσον δυνατὸν ἐντελέστερον, καὶ εὔκολον νὰ γένῃ καὶ ἐπιτομὴ διὰ παράδοσιν.

Ἐπειδὴ, Νέοι, δὲν ἔχομεν οὐδεμίαν τοιαύτην βίβλον διδακτικήν, μεθοδικήν, καὶ σύντομον μόνον διὰ παράδοσιν, ὡς ἔχουσιν οἱ Εὐρωπαῖοι ὅλων τῶν μαθήσεων, ἀρχόμενοι ἀπὸ τοῦ ἀλφαβηταρίου…»

Η παρούσα έκδοση είναι η απόδοση σε απλή νεοελληνική με επιμελή διασαφήνιση και λεπτομερή αποδελτίωση των Ελλήνων και Ευρωπαίων συγγραφέων που παρατίθενται στις 3000 βιβλιογραφικές υποσημειώσεις. Επίσης, αναφέρονται  πληροφορίες γι’ αυτούς και τα έργα τους που λείπουν από την αρχική έκδοση.

Β’  Τόμος: Σελίδες 448

Στον δεύτερο τόμο της Ωγυγίας, συμπληρώνεται το υλικό του πρώτου τόμου με προσθήκη των εθίμων και της μυθολογίας και άλλων εθνών. Ο Αθανασίος Σταγειρίτης  εστιάζει στην παρουσίαση των πηγών.

«ἁπλῶς μόνον μυθολογικῶς καὶ Ἱστορικῶς· ἐπειδὴ ὁ ἀναγνώστης πρῶτον πρέπει νὰ θεωρήσῃ τὴν ὕλην ταύτην οὕτως ἁπλῶς, ἔπειτα νὰ ζητήσῃ τὴν ἀγνοουμένην ἔννοιαν…».

Αντιλαμβανόμενος δε την πολυσήμαντη έκφραση της αρχαίας ελληνικής θεολογίας σημειώνει: 

«…ὁ δὲ Ὀρφεὺς λέγει τὸν Οὐρανὸν Θεοῦ μέγα σοφὸν ἔργον. Τῶν δὲ Ἡρώων τὰ ἀγάλματα ἦσαν οἱ ἀνδριάντες αὐτῶν πρὸς τιμὴν ἰδιαιτέραν, ὧν ἡ τιμὴ ἐγίνετο ὡς μνημόσυνον, καὶ οὐχὶ ὡς πρὸς Θεόν, ἐναγισμὸς λεγομένη. Ὅθεν λέγουσί τινες ὅτι οἱ  Ἕλληνες δὲν ἦσαν εἰδωλολάτραι, ἀλλὰ λατρευταὶ ἔνθερμοι τῶν ἀγνώστων καὶ νοουμένων Θεῶν, γνωρίζοντες καὶ ἓν ὑπέρτατον ὄν, ἀνώτερον πάντων, καὶ δημιουργὸν τῶν ὄντων, ὅπερ ὠνόμαζον Δία, ὡς μαρτυροῦσιν οἱ ὕμνοι τοῦ Ὀρφέως, καὶ ἄλλοι πολλοί, λέγοντες, ὅτι τὸ θεῖον εἶναι ἀόρατον, ἀπαθές, ἀμετάβλητον, νοητὸν μόνον…

Τέλος δὲ οἱ δοξάζοντες ἀθανασίαν τῆς ψυχῆς, βεβαίως δὲν προσκυνοῦσιν, οὔτε λατρεύουσιν εἴδωλα. Περὶ τὰ τοιαῦτα ἄρα καταγινόμενοι οἱ Ὀρφικοί, Πυθαγόρειοι, καὶ οἱ Πλατωνικοὶ φιλόσοφοι, εἶπον πολλὰ καὶ διάφορα ἐξ ὑποθέσεως, ὡς συμβαίνει πάντοτε, ὅταν γίνηται συζήτησις περὶ ἀγνώστων, καὶ ἀκατανοήτων πραγμάτων… Οἱ δὲ ἀρχαῖοι φυσικοὶ εἶχον ἄλλην τοιαύτην γλῶσσαν, δηλοῦντες δι’ αὐτῆς τὰ φυσικὰ ὄντα, καὶ τὰς ἐνεργείας αὐτῶν… Οἱ δὲ ποιηταὶ ἔχοντες ἐλευθερίαν ἀπόλυτον τῆς φαντασίας παρέπλασαν τὴν ὕλην ὅπως ἤθελον… Οἱ δὲ σχολιασταὶ καὶ ἀλληγορηταί, ζητοῦντες τὴν ἔννοιαν τῶν ποιητῶν, ἐπενόησαν καὶ αὐτοὶ πολλά.»

Γ’  Τόμος: Σελίδες 446

Στον τρίτο τόμο της Ωγυγίας, ο Αθ. Σταγειρίτης εξετάζει την παραγωγή των θείων ονομάτων, την αλληγορική τους σημασία, την ιστορία τους, τη λατρεία τους, τα επίθετα και ό,τι άλλο  μπορεί να συμβάλει στην κατανόηση  των αιτίων και λόγων που λάτρευαν κάθε θεό.

Λέγει χαρακτηριστικά: «Στην Ελλάδα θεωρείται ότι ο πρώτος που καθιέρωσε τις τελετές αυτές ήταν ο ιερός ποιητής Ορφέας. Εγκαθιδρύθηκαν πρώτα στη Σαμοθράκη και από εκεί τα έφερε ο Μελάμπους στην Αργολίδα, ο Μουσαίος στην Αθήνα και ο Τροφώνιος στη Βοιωτία, όπως πιστεύουν ορισμένοι. Οι μυστηριακές τελετές ήσαν ταυτόσημες, έχοντας μιάν αρχή και ένα σκοπό αλλά ανάλογα με τις περιστάσεις ανάγονταν σε διαφορετικά ονόματα και τελούνταν σε διαφορετικές εποχές και τόπους, όπως για παράδειγμα, ο Διόδωρος λέγει ότι στην Κρήτη γιορτάζονταν φανερά τα παλαιότερα χρόνια.

Θεωρείται ότι η σύσταση των μυστηρίων αποτελεί και την αρχή των τεχνών, του πολιτισμού και του καλλωπισμού της Ελλάδας, καθώς οι αρχαιότεροι εφευρέτες της μεταλλουργίας ήσαν οι Κύκλωπες στη Λήμνο, οι Κάβειροι στη Σαμοθράκη, οι Κουρήτες, οι Ιδαίοι Δάκτυλοι και οι Τελχίνες στην Κρήτη και έτσι φαίνεται ότι ο πολιτισμός της Ελλάδας άρχισε από τα νησιά.

Κατόπιν, ιδρύοντας τις τελετές και τις γιορτές, προήγαγαν τις τέχνες, την κοινωνία και τον πολιτισμό. Ο σεβασμός προς το θείο ήταν αίτιο άμιλλας για την φιλοτέχνηση αγαλμάτων, την οικοδόμηση ναών, την κατασκευή ιερών σκευών και άλλων παρομοίων, έτσι ώστε η θρησκεία έγινε η μητέρα και τροφός των τεχνών, της εξημέρωσης της κοινωνίας και των ανθρωπίνων ηθών, καθώς και όλων όσων αφορούν την ευδαιμονία των ανθρώπων».

Δ’  Τόμος: Σελίδες 446

Στον τέταρτο τόμο της Ωγυγίας παρουσιάζονται oι ήρωες: προπάτορες και εποικιστές, επώνυμοι άνδρες και γυναίκες, γνωστοί από τα Ομηρικά έπη και τον υπόλοιπο Επικό Κύκλο, τοπικοί ήρωες οι οποίοι τιμώνταν κατά περιοχή, μάντεις, κήρυκες μουσικοί, γιατροί, ακόμη και περιώνυμοι πρωταίτιοι δυστυχιών και παθημάτων.

Τα ονόματα, η γενεαλογία και οι πράξεις τους καταγράφονται και συνθέτουν ένα πέλαγος αφηγήσεων με πρωταγωνιστές πρόσωπα όπως:

Μελάμπους, Αμφιάραος, Κάλχας, Τειρεσίας, Τροφώνιος, Οφιονεύς, οι Σίβυλλες, Ορφέας, Λίνος, Μουσαίος, Μαρσύας, Επιμενίδης, Παίων, Ασκληπιός, Μαχάων, Μήδεια, Κίρκη, Χείρων, Αμαζόνες, Κένταυροι, Μιμαλλώνες, Μινύες, Δευκαλίων, Έλλην, Πελίας, Νηλέας, Σίσυφος, Ιξίων, Αθάμας, Σαλμωνεύς, Δώρος, Μίνωας, Ξούθος, Αιτωλός, Ίναχος, Δαναός, Αίγυπτος, Περσεύς, Ηρακλής, Πελασγός και άλλοι.

Τα επιτεύγματά τους ποικίλλουν: ίδρυσαν πόλεις, άφησαν μνημεία, έργα τέχνης, ευεργέτησαν με τις γνώσεις τους και την αρετή τους, Οι ανδραγαθίες τους έγιναν παράδειγμα διδασκαλίας, έτσι ώστε ανεγέρθηκαν τεμένη προς τιμήν τους και καθιερώθηκαν λατρευτικά έθιμα που απεικονίζουν τη συνάντηση του πολίτη με το υπερανθρώπινο μέσω της προγονικής παράδοσης.

Η κληρονομιά αυτή περιμένει ζωντανή να την ακούσουμε, ο Αθ. Σταγειρίτης σημειώνει:  «Ἐπειδὴ ἡ περιεργεία τῶν μεταγενεστέρων ζητεῖ νὰ μάθῃ τὰ ἔργα τῶν προγενεστέρων, ἵνα ἐκλέγῃ τὰ καλὰ εἰς ὠφέλειαν αὐτῶν, καὶ νὰ ἀπορρίπτει τὰ βλαβερά. Διότι τὰ ἔργα τῶν προγενεστέρων εἶναι μαθήματα τῶν μεταγενεστέρων. Πρὸς τοῖς ἄλλοις δέ, ζητεῖται καὶ τὸ ἀξιολογώτατον πάντων· ποῖοι μετεχειρίσθησαν τὴν θρησκείαν εἰς ὠφέλειαν κοινὴν τῶν ἀνθρώπων, καὶ ποῖοι πρὸς βλάβην».

Ε’  Τόμος: Σελίδες 586

Στον πέμπτο τόμο παρουσιάζονται οι πάνω από 630 συγγραφείς τους οποίους έχει χρησιμοποιήσει ως πηγές ο Αθανάσιος Σταγειρίτης για να συντάξει το υλικό της Ωγυγίας. Λέγει ο ίδιος στον πρόλογό του:

«Τὰ νέα βοηθήματα τῶν Εὐρωπαίων εἶναι πολλὰ καὶ διάφορα, τὰ μὲν καθολικῶς καὶ ἐπιτόμως, τὰ δὲ μερικῶς περὶ ἑνὸς μέρους ταύτης τῆς πολυειδοῦς καὶ ποικίλης ὕλης πραγματευόμενα, ὥστε μόνον περὶ Μυστηρίων ἔγραψαν βίβλους πολυτόμους, ὁμοίως καὶ περὶ τῶν Ἑορτῶν, Μαντείων καὶ λοιπῶν. Ἀλλὰ ταῦτα ἔχουσι τὰς πρωτοτύπους πηγὰς σωζομένας ἐξ ὧν συνερανίσθησαν.»

Ταξίδεψε σε αρκετές βιβλιοθήκες για να βρει τα βοηθήματα στα οποία αναφέρεται, τα βοηθήματα αυτά τα διασταύρωσε με τις πρωτότυπες πηγές:

«Ὅθεν ἐγὼ ἀναγνοὺς αὐτά τε καὶ τὰς πηγάς, ἔλαβον έκ μὲν τῶν πρωτοτύπων πηγῶν τὰ πρωτότυπα, ὅσα ἔκρινα ἱκανὰ εἰς σαφήνειαν τοῦ εἴδους ἐκείνου· ἐξ ἐκείνων δέ, τὰς κρίσεις μόνον περὶ τῶν ἀμφιβαλλομένων. Ὅπου δὲ τὸ πρᾶγμα φαίνεται σαφὲς καὶ δὲν ἐπιδέχεται ἀμφιλογίαν μετεχειρίσθην μόνον τὰ πρωτότυπα, ὡς φαίνεται πανταχοῦ, καὶ ὡς ἀνέφερον περὶ τούτων ἐν τῷ Προοιμίῳ τοῦ δευτέρου τόμου.»