fbpx

banner αεροδρομίου

«Καίρια Ιστορικά Ερωτήματα» (Μέρος Α΄), γράφει ο Μιχάλης Μπατής

 

 

Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

mixalis.mpatis@gmail.com

Στο παρόν άρθρο επιτρέψτε μου να θέσω ερωτήματα τα οποία με βασανίζουν μελετώντας τον σύγχρονο Ιουδαιο-χριστιανισμό. Ερωτήματα, που λόγω της ιστορικής τους σημαντικότητας, αλλά και του εύρους των τοποθετήσεων θα αναπτυχθούν προσεκτικά σε τέσσερα σημαντικά μέρη – συνέχειες, ώστε να είμαστε σαφείς και αντικειμενικοί στα υπάρχοντα ιστορικά γεγονότα, ώστε να μην δημιουργηθούν αντιφάσεις και απορίες.

Μέρος Πρώτον

Οι Οβριοί όπως τους αποκαλούσε ο Ηρόδοτος, ως απογόνους του Λακεδαιμόνιου βασιλέα Οβριέα  ή Εβραίοι, ή όπως αλλιώς τους ονόμασε η Ιστορία στο διάβα της, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν, επιεικώς, επιθετικοί, «κλειστοί» και όπως τους είπε ο ίδιος ο Χριστός «γενεά πονηρά και μοιχαλίς» (Ματθ. 16, 1 και Ματθ. 13, 38-42).

Προϊόν του πολιτισμού αυτού του λαού, υπήρξε η Παλαιά Διαθήκη η οποία, ως η μοναδική κατ’ αυτούς πρωτογενής, μονοθεϊστική πηγή τροφοδοτεί με υλικό την ιστορία του λαού αυτού και του μεγάλου κράτους του.

Οι τελευταίες όμως αρχαιολογικές και γλωσσικές έρευνες απέδειξαν τελείως αντίθετα πράγματα από αυτά τα οποία μέχρι σήμερα γνωρίζαμε και φυσικά δημιουργούνται εύλογα βασικά ερωτήματα:

  • Ποια είναι η ιστορία αυτού του λαού;
  • Πότε εισήχθη ο μονοθεϊσμός (ο Γιαχβέ) στην Π.Δ.;
  • Για ποια ΠΔ μιλάμε; Αυτή που συγγράφηκε το 600 Πχ. (Γραφές), το 240 π . Χ, το 300 π.Χ. , ή αυτή που συγγράφηκε μετά το 70 μ.Χ. ;
  • Ποια είναι η σχέση γενικότερα της Εβραϊκής θρησκείας με την Π Δ;
  • Ποιος  έγραψε την Πεντάτευχο
  • Γιατί στη Χριστιανική πίστη και λατρεία διατηρούνται τα βιβλία της Π.Δ. ;

     Ας ξεκινήσουμε με το πρώτο ερώτημα

Ο βασιλιάς Δαβίδ είναι το κεντρικό πρόσωπο στις ιστορίες της εβραϊκής Βίβλου και είναι σαφώς ένας  προπάτορας των Εβραίων κατά την ΠΔ.. Ο Δαυίδ  σύμφωνα με τον προφήτη Σαμουήλ, ξεκίνησε ως βοσκός, σκότωσε τον γίγαντα Φιλισταίο Γολιάθ με μια σφεντόνα και τελικά ίδρυσε ένα βασίλειο. Σύμφωνα με την Βιβλική χρονολογία ήταν αυτός που οδήγησε το στρατό του στην Ιερουσαλήμ περίπου το 997 π.Χ.

Η Παλαιά Διαθήκη  παντού  δοξολογεί τον ένδοξο βασιλιά Δαβίδ, ομοίως και η Καινή διαθήκη ως προπάτορα του μυθιστορικού Ιησού Χριστού. Ο Δαβίδ ήταν ο βασιλιάς που επιλέχθηκε από τον Γιαχβέ, για να γίνει ο ιδρυτής του εβραϊκού έθνους, ο οποίος είχε για 40 χρόνια τον έλεγχο ενός μεγάλου βασιλείου που εκτεινόταν από τις όχθες του Ευφράτη έως τις ακτές της ανατολικής Μεσογείου.

Εδώ όμως, γεννάται το ερώτημα: μα, που στην ευχή βρίσκονται τα ερείπια ενός τόσο τεράστιου και ένδοξου βασιλείου; Κάπου σε μια πλαγιά στην ανατολική Ιερουσαλήμ, υπάρχει ένας ανασκαμμένος αρχαιολογικός χώρος. Ουσιαστικά πρόκειται για ένα κτίσμα μόλις 16 τ.μ που ονομάστηκε.. « το σπίτι του Δαβίδ ». Το άθλιο, λοιπόν, αυτό κτίριο κάποιοι το νόμισαν, χωρίς την παραμικρή  ένδειξη  ή έστω κάποιο λογικό συμπέρασμα, ότι ήταν η βασιλική κατοικία του Δαβίδ!  Ένα ευτελές, δηλαδή, κτίσμα, απίστευτο σε κάθε λογική σκέψη, ότι θα μπορούσε  να ήταν η κατοικία ενός βασιλιά του διαμετρήματος Δαβίδ. Τρελά πράγματα.

Κατά τα τελευταία χρόνια και συγκεκριμένα από το 1995 – 2005 οι αναφορές των αρχαιολογικών ανασκαφών που αφορούν την εποχή του Χαλκού, υπό των αρχαιολόγων Aren Maeir, Filkenstain και Seymour Gitin, αποφαίνεται πως η Ιερουσαλήμ είχε συρρικνωθεί το 1000 π.Χ. σε ένα μικρό χωριό με περίπου 2.000 κατοίκων. Χρονολογία που υποτίθεται ότι κτίστηκε ο περίφημος ναός του Σολομώντα.

Ο αιγυπτιολόγος Rolf Krauss αποκαλεί επαρχιακό μέρος- χωριό. Ύστερα από σχετικές αναλύσεις, μελέτες, γραπτών πηγών της σφηνοειδούς γραφής, καθώς και μελέτες των αρχαίων αιγυπτιακών, Ασσυριακών και Βαβυλωνιακών κειμένων από των: Χένρι Ρόλινσον, Φ. ντε Σολού,, Ε Χικς,, Ζ. Όππερ, Έμπερχαρντ Σράντερ, Φρ. Ντελίτς, Πολ Χάουπ, Χόμμελ Σανς, Σμιθ Θεοδ. Μπένφεϊ, Τελόνι, Λέχμαν, Χόμμελ, στην πραγματικότητα η ιστορία των Εβραίων προκύπτει κατευθείαν από τους μύθους.

Υπό το πρίσμα της σύγχρονης επιστήμης η αξιοπιστία της Βίβλου βρίσκεται σε πλήρη αποσύνθεση. Με ένα λόγο, οι ιστορίες της Παλαιάς Διαθήκης απλά δεν σχετίζονται με την αλήθεια.

Ως παράδειγμα: Η έξοδος από την Αίγυπτο δεν φαίνεται να συνέβη ποτέ, και η γη Χαναάν δεν κατακτήθηκε ποτέ με τη βία από τους Εβραίους, όπως μας λέει η Βίβλος στον Ιησού του Ναυή. Τα μεγάλα βασίλεια του Δαβίδ και του Σολομώντα είναι φαντασίες. Λογικά αυτοί οι βασιλείς, αν πραγματικά υπήρξαν ποτέ, λίαν επιεικώς  και στην καλύτερη των περιπτώσεων, θα έπρεπε να έζησαν σε κάποιες ασήμαντες περιοχές της επαρχίας.

 

Έξοδος - Ξυλόγλυπτo του Γκουστάβ Ντορέ (1832-1883)

          Η διάδοση του Γιαχβέ στην Π.Δ

Λίλιθ έργο του Τζον Κολιερ (1892)

Η ανάπτυξη του μονοθεϊσμού είναι επίσης διαφορετική από αυτή που προβάλει η Βίβλος. O παντοδύναμος Θεός Γιαχβέ ήταν κάποτε μια μικρή ασήμαντη θεότητα. Αρχικά, ήταν μια θεότητα της φύσης, μια θεότητα της γονιμότητας υπεύθυνη για τη βροχή, τον ήλιο και τις καλές σοδειές. Όλα  τα ιερά είδωλα που βρέθηκαν, είναι κατασκευασμένα από μέταλλο ή πηλό, όπως για παράδειγμα δύο γυναίκες και άνδρες είδωλα.

Οι Εβραίοι λάτρευαν μια πολυθεϊστική θρησκεία γονιμότητας. Η Κύρια, ανδρική θεότητα των φυλών τους είχε αρχικά επίσης μια θηλυκό σύντροφο την Λιλίθ. Μέχρι και το 100 π.Χ. οι αγρότες γύρω από την Ιερουσαλήμ ασκούσαν πολυθεϊστικές τελετές γονιμότητας. Ακόμη και στην Ιερουσαλήμ η πορνεία άνθιζε στο ναό.

Η εβραϊκή απαγόρευση απεικονίσεων του Θεού είναι επίσης πολύ νεότερες από τις αξιώσεις της Αγίας Γραφής. Στην Ουγκαρίτ, π.χ, 400 χλμ. από την Ιερουσαλήμ, ανασκάφηκε ένα μικρό ειδώλιο από πηλό. Το ειδώλιο δείχνει έναν γενειοφόρο άνδρα που απεικονίζει τον «Ελ» (Θεό), το σοφό και  Ουράνιο Πατέρα, ήταν μια πρώιμη έκδοση του Γιαχβέ.

Άλλες ανασκαφές δείχνουν, ότι οι Εβραίοι είχαν βωμούς από ασβεστόλιθο όπου τιμούσαν τους προγόνους τους και έκαναν προσφορές σε πολλές φυσικές θεότητες (πολυθεϊσμός). Οι Θεότητες της βροχής είναι πάντα δημοφιλείς – όπως είναι φυσικό – σε περιοχές της ερήμου, και ο Θεός της βροχής ο Βάαλ (ο Ομηρικός Βήλος) λατρευόταν με διάφορες εκδοχές, μια από τις οποίες ήταν αυτή του Γιαχβέ.

Οι  ύστερες αιματηρές εβραϊκές εξεγέρσεις του 66-70 μ.Χ. ήταν μια τελευταία απελπισμένη αντίσταση μετά από αιώνες κατοχής. Οι Ρωμαίοι συνέτριψαν τις εξεγέρσεις αυτές χωρίς έλεος και μετά την τελευταία εξέγερση που ισοπέδωσε την Ιερουσαλήμ και το ναό, μετέφεραν τους θησαυρούς της στη Ρώμη. Μέσα ακριβώς σε αυτή την ατμόσφαιρα απόγνωσης και οργής, οι θρησκευτικές μεσσιανικές φαντασιώσεις ευημερούσαν.

Η αδυναμία των Εβραίων για απελευθέρωση από την σκλαβιά, βρήκε διέξοδο μέσα στους μύθους, με αποτέλεσμα και την λαμπρή κατασκευή μιας εθνικής ιστορίας, θάβοντας τα ονόματα των εχθρών τους βαθιά μέσα στη γη τους.

Η βίβλος αναφέρει για τον πύργο της Βαβέλ (Βαβυλώνα) ένα ερείπιο 90 μέτρα ύψος. Μας λέει επίσης ότι τα τείχη της Ιεριχούς ρίχτηκαν από τρομπέτες. Με βάσει όλες τις νεότερες έρευνες,  είναι δεδομένο ότι οι ιστορίες αυτές,  ανάγονται στην σφαίρα του μύθου και δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με την πραγματικότητα.

Ο Λόγος του Θεού είναι διαποτισμένος με ψεύδη και ιστορικές παραποιήσεις. Μια ομάδα παραχαρακτών, που συχνά αποκαλούνται Δευτερονομιστές, άλλαξαν τις ιστορίες και συνέθεσαν την ιστορία της Δημιουργίας και της Γης, της Επαγγελίας.

Οι ασυνέπειες, οι αντιφάσεις και οι ασυνάρτητες καταγραφές της Παλαιάς Διαθήκης, αποτελούν τις πιο σαφείς ενδείξεις του μυθικού στοιχείου.

Ακόμα και Ίδιος ο Κύριος (ο θεός) ως χαρακτήρας δεν παρουσιάζεται ιδιαίτερα συνεκτικός. Αρκετές φορές ονομάζεται Ιεχωβά (η Γιαχβέ )  ή μερικές φορές ως El ( εν θεός) ή Ελωχίμ (πληθ. θεοί) , Αδωνάι (εκ του Ατόν- ύψιστος) ή είναι ένα σύννεφο ή απλά μια φωνή από ψηλά.

         Για ποιά Παλαιά Διαθήκη μιλάμε;

Τα παλαιότερα γνωστά βιβλικά κείμενα είναι οι λεγόμενοι πάπυροι του Κουμράν. Με άνθρακα χρονολογούνται μεταξύ 240 π.Χ. και 100 μ.Χ.. Οι πάπυροι του Κουμράν στην πραγματικότητα δεν είναι οι πρωτότυποι, αλλά μόνο αντίγραφα των αντιγράφων. Οι πάπυροι του Κουμράν συμπεριλαμβάνουν και κάποια κείμενα (30%) από την εβραϊκή Βίβλο και κομμάτια του Ησαΐα από την χριστιανική  εκδοχή της Αγίας Γραφής. Υπάρχει δέντρο διαφορετικών παραδόσεων, όταν πρόκειται για τη χρονολόγηση της Παλαιάς Διαθήκης.

Οι πιο, ας πούμε, «παραδοσιακοί» πιστεύουν ότι τέθηκε σε λειτουργία περίπου γύρω στο 1000 π.Χ., οι πιο «μετριοπαθείς» νομίζουν ότι εμφανίστηκε γύρω στο 600 π.Χ. και οι πιο «σκεπτικοί» πιστεύουν ότι είναι ένα ελληνιστικό έργο που είχε παραχθεί μετά το 330 π.Χ.. δηλαδή, έχει σημασία, αφού είχαν ήδη γίνει γνωστά τα γραπτά, ιδιαίτερα του Πλάτωνα και λιγότερο του Αριστοτέλη.

Οι τελευταίοι εδώ, έχουν κάποιο σημαντικό λόγο. Θα ήταν πολύ περίεργο να βρεθούν στοιχεία ιστοριογραφίας, ηθικής και πολιτικής για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα πριν από τον Πλάτωνα, Αριστοτέλη και Σωκράτη που περιέγραψαν για πρώτη φορά αυτές τις έννοιες.

Εάν η Π.Δ. είναι τόσο παλιά όπως υποστηρίζει η πρώτη ή  η δεύτερη εκδοχή, είναι πολύ περίεργο το γεγονός ότι κανείς δεν γνώριζε στην Αρχαιότητα τόσο όμοιες έννοιες- ιδέες που να προβλήθηκαν πριν τον Πλάτωνα και τον Σωκράτη αρκετές εκατοντάδες χρόνια νωρίτερα.

Ο μεγάλος,  Έλληνας ιστορικός Ηρόδοτος δεν γνωρίζει κανένα από τα μεγάλα γεγονότα που αναφέρει η Βίβλος. Επίσης από πρακτικής πλευράς τα πνευματικά επιτεύγματα στα κείμενα θα έπρεπε να είναι ανάλογα με το τεχνολογικό, αναπτυξιακό επίπεδο σε αυτή την μικρή περιοχή της ερήμου κατά τη χρονική εκείνη στιγμή.

Αυτό είναι εμφανές, για παράδειγμα σε μια εργασία, σε ένα σύστημα άρδευσης που ξεκίνησε το 720 π.Χ. για να φέρει νερό στην Ιερουσαλήμ μέσα από  υπόγεια κανάλια. Το σύστημα κατέληξε μετά από αδιέξοδα λαξευμένα κανάλια, σε δρόμους προς λάθος κατεύθυνση χρόνο με το χρόνο. Αυτό το αποτυχημένο σύστημα άρδευσης, είναι ένα μάθημα που ονομάζεται «θαυμάσιο έργο κατασκευής» στην Αγία Γραφή.

Σύμφωνα με τα πρόσφατα αρχαιολογικά αποτελέσματα, γλωσσικών και ιστορικών μελετών, τείνουν να ενισχύσουν την περίπτωση που η Π.Δ. γράφτηκε στους τελευταίους αιώνες π.Χ..

Σύμφωνα με την Βιβλική χρονολογία ο προπάτορας Αβραάμ των Εβραίων, έζησε γύρω στα 1800 π.Χ., η Έξοδος συνέβη γύρω στο 1250 π.Χ.. Ο Αβραάμ κάνει ιππασία με την καμήλα του στην Αγία Γραφή, ακόμα κι αν αυτό το ζώο δεν ήταν ακόμη εξημερωμένο σε αυτό τον τομέα μέχρι το 1000 π.Χ. Και πώς επίσης θα μπορούσαν οι Εβραίοι σύμφωνα με  την Γένεση (κεφ. 42), να αμείβουν τους σπόρους τους με κέρματα, όταν τα παλαιότερα γνωστά νομίσματα είναι από τον έβδομο αιώνα π.Χ. στη Λυκία της Μικράς Ασίας;

Οι ιστορίες του πολέμαρχου Ιησού του Ναυή, ότι οι Εβραίοι και  ο μανιώδης Θεός τους εξάλειφαν τον γηγενή πληθυσμό και πολλές από τις ειδωλολατρικές θεότητες τους και που εν τέλει εγκαταστάθηκαν στη Χαναάν, πρόκειται για  προϊόντα μυθοπλασίας. Η αρχαιολογία άλλωστε αποκάλυψε ότι η περιοχή ήταν πυκνοκατοικημένη ειρηνικά σε πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.

Στα 1000 π.Χ. περίπου ζούσαν  50.000 άνθρωποι στο βόρειο τμήμα της Χαναάν (της ορεινής περιοχής μέχρι τη Θάλασσα της Γαλιλαίας). Στο νότιο τμήμα (ανάμεσα στην Ιερουσαλήμ και στη Χεβρώνα) ήταν μια άγονη έρημος, αφιλόξενη και με λίγο νερό για βλάστηση, και φυσικά πολύ αραιοκατοικημένη. Οι φυλές της περιοχής είχαν τις φιλονικίες τους και πολεμούσαν η μια την άλλη κατά καιρούς, αλλά ο πραγματικός ηγεμόνας όλης της περιοχής ήταν ο Αιγύπτιος Φαραώ που εκμεταλλευόταν τα ορυχεία χαλκού.

Ο Φαραώ είχε δημιουργήσει μια αλυσίδα οχυρών σε όλη την περιοχή, ώστε να είναι αδύνατο ο Μωυσής να μπορέσει να ξεκινήσει οποιαδήποτε εκστρατεία σε αυτή την βαριά οχυρωμένη περιοχή.

Ο Φαραώ ζήτησε επίσης από τον πληθυσμό (ως καθήκον) να προσφέρουν καταναγκαστική εργασία, κάποιοι που το αρνήθηκαν, κατέφυγαν στα βουνά. Ορισμένοι μάλιστα πιστεύουν ότι το όνομα «Εβραίος» προέρχεται αρχικά από αυτούς τους αντάρτες που είχαν τεθεί εκτός του νόμου στα βουνά και που ονομάζονταν «Hapiru» (αλήτες).

Ο Μωυσής είναι απλά μια μυθική φιγούρα που δεν έζησε ποτέ. Το ίδιο πιθανώς ισχύει για τον Βασιλιά Δαυίδ και τον γιο του Σολομώντα. Τα κείμενα που αποδίδονται στον Σολομώντα στην Αγία Γραφή, έχουν γραφθεί αιώνες αργότερα από την εποχή που υποτίθεται ότι έζησε.

Πάντως η επιγραφή που βρέθηκε στο υποτιθέμενο «Σπίτι του Δαβίδ» το 1993, έχει μόνο έξι σύμφωνα, τα φωνήεντα μεταξύ τους, θα πρέπει να τα προσθέσει κάποιος για τον εαυτό του κατά το δοκούν, για πολλές και διαφορετικές ερμηνείες.

Οι θρησκευτικά προσηλωμένοι άνθρωποι ήθελαν να το δουν αυτό ως μια απτή απόδειξη της ύπαρξης του  βιβλικού βασιλιά Δαβίδ. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι το μικρό αυτό άθλιο και λιτό κτίσμα των 16 τμ χωρίς εστία και  παράθυρα, μαρτυράει πως  δεν πρόκειται ακριβώς για ένα παλάτι. Γιατί εάν κάποτε υπήρξε ένας Βασιλιάς Δαυίδ σε αυτήν την περιοχή, θα ήταν πολύ περισσότερος από έναν μικροαστό έστω βασιλιά μιας μικρής περιοχής.

Σύμφωνα με την Αγία Γραφή «εν μέσω της ερήμου έλαμψε το πιο ένδοξο και λαμπρό βασίλειο». Που ωστόσο, η μόνη περίπτωση ανάπτυξης μέσα στην πραγματικότητα της φτωχής έρημου, ήταν μόνο λίγοι γενειοφόροι βοσκοί ανακατεμένοι με κοπριές και χώμα ανάμεσα στα πρόβατά τους.

Τα θαυμάσια βασίλεια του Δαβίδ και του Σολομώντα που άκμασαν είναι μύθοι .Παρόλα αυτά, όλες οι προσπάθειες για να βρεθούν κάποια υπολείμματα από αυτά τα φανταστικά βασίλεια ήταν μάταιη. Οι ποσότητες αργύρου, αντί για πέτρες, που κτίστηκε ο περίφημος μεγάλος Ναός του Σολομώντα δεν έχουν βρεθεί ή επιβεβαιωθεί.

Πουθενά. Σύμφωνα με την Αγία Γραφή στην  Ιερουσαλήμ υπήρχαν μεγάλες ποσότητες αργύρου: «Και κατέστησεν ο βασιλεύς εν Ιερουσαλήμ τον άργυρον ως λίθους, και τας κέδρους κατέστησεν ως τας εν τη πεδιάδι συκαμίνους, διά την αφθονίαν». (1 Βασιλέων 10,27). Στην καλύτερη περίπτωση η νεώτερη αρχαιολογία αποκάλυψε ότι η Ιερουσαλήμ ήταν  ένα μικρό χωριό εκείνη την εποχή…

Σπηλιά στο Κουμράν
Αβραάμ: Ο Πατριάρχης τριών θρησκειών
Η Eιδωλολατρία του Bασιλιά Σολομώντα του Τζέικομπ Χόγκερς (1635 – 1655)

Συνέχεια των ερωτημάτων στο επόμενο άρθρο.

Βιβλιογραφία: 

  • Σημαντικοί σταθμοί του ελληνικού πολιτισμού, τόμος Β’, ΕΑΠ 2000.
  • Κλοντ Μοσέ, Επίτομη Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας.
  • Σ.Ι. Ράγκος, Πανεπιστήμιο Πατρών, Ψυχανάλυση και αρχαία ελληνική θρησκεία
  • Ελλάς, ΠΛΜ, τόμος Α’.
  • Ζαν-Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ,
  • 2000]
  • ancilla Religionis
  • Er. Rohde
  • G. Richter
  • Δανέζης Μάνος και Θεοδοσίου Στράτος, «Το Σύμπαν που αγάπησα-Εισαγωγή στην Αστροφυσική». Εκδόσεις Δίαυλος, Αθήνα 2000.
  • Αγκαλιάζοντας το Έρεβος” του Μάριου Δημητριάδη
  • Γιώργος Μεταξάς : Ελληνισμός και Χριστιανισμός Εννοιες σντίθετες ή αλληλένδετες
  • Περί Πρώτων Αρχών, Δαμάσκιου, Εκδόσεις Σφιγγός
  • Σ. Παττακός: Η Μυστική διδασκαλία του Πλάτωνα
  • Μυστική Θεολογία V (Περί Θείων Ονομάτων), του Διονύσιου Αρεοπαγίτη
  • Θεογνωσία, του Π.Γκράβιγγερ, Εκδόσεις Σφιγγός
  • Ο Πυθαγόρας και η Μυστική Διδασκαλία του Πυθαγορισμού, του Π.Γκράβιγγερ. Εκδόσεις Σφιγγός
  • Αριθμοσοφία, του Γουίλιαμ Γουέστκοτ, Πύρινος Κόσμος
  • Ο Αριθμός και η Αρίθμησις ανά τους Αιώνας, Κωνστ. Λουκάς, 1935
  • Μαρκ Χέλλινγκ και ο Χρήστος Οικονομόπουλος – «Οι Ααδρόγυνοι και Σιαμαίοι – Οι αντρειωμένοι και η ουρά τους – Ο Διγενής Ακρίτας και τα σπήλαια» 
  • Πλάτων, Κρατύλος, 438 d.
  • Σέξτος Εμπειρικός, Προς Μαθηματικούς, 7, 65-86.
  • Κων/νος Βουδούρης (1992), Λογική. Φιλοσοφική και Συμβολική, Αθήνα,
  • Νικόλαος Χρόνης (1975), Το πρόβλημα των κατηγοριών εν τη φιλοσοφία του
  • Αριστοτέλους, Ε.Κ.Π.Α., Αθήνα.
  • Πλάτων, Φαίδρος, 278 a.
  • Βέϊκος Θεόφιλος (1998), Οι Προσωκρατικοί, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, σσ. 99-105.
  • Πελεγρίνης Θεοδόσης (2004), Λεξικό της Φιλοσοφίας, Αθήνα, σελ. 433.
  • Αριστοτέλης, Τοπικά, Δ 121b 7-10.
  • Κωσταράς Γ. (2003), Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα, σσ. 187-190.
  • Πλάτων, Σοφιστής, 254 Α:
  • Αυγελής Νίκος (2001), Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, Θεσ/νίκη, σσ. 167- 170.
  • Heidegger Martin (1997), Plato’s Sophist, translated by Richard Rojcewicz and André Schuwer, Indiana University Press, σσ. 15-16.
  • Ο Δημ. Γληνός πρί του μη- οντος κατά τον Αριστοτέληπ
  • Πρβ. Νικολούδης Η. Π. (1993), Εισαγωγή στον Σοφιστή του Πλάτωνα, εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα.
  • Πλάτων, Σοφιστής, 254 D: «Μέγιστα μήν τῶν γενῶν, ἅ νῦν δή διῆμεν, τό τε ὄν αὐτό καί στάσις καί κίνησις».
  • Πλάτων, Σοφιστής, 258 B: «δεῖ θαρροῦντα ἤδη λέγειν ὅτι τό μή ὄν βεβαίως ἐστί τήν αὑτοῦ φύσιν ἔχον».
  • Taylor A. E. (2003), Πλάτων: ο Άνθρωπος και το Έργο του, μετάφραση Ιωάννης
  • Αρζόγλου, ΜΙΕΤ, Αθήνα, σελ. 448.
  • Τσέλλερ-Νέστλε (2004), Ιστορία της Ελληνικής φιλοσοφίας, Αθήνα, σσ. 165-171.
  • Κωσταράς Γ. (2003), Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα, σσ. 238-242.
  • Αριστοτέλης (1994), Όργανον 1: Κατηγορίαι- Περί Ερμηνείας, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, εισαγωγή, σελ. 55.
  • Περί των Πατρών Θεών, Βλάση Ρασσιάς,
  • Ζευς, Βλάση Ρασσιά,
  • Τα Άγνωστα Μεγαλουργήματα των Αρχαίων Ελλήνων, Θ. Μανιά, Πύρινος Κόσμος
  • Γέλλιος, Αττικές Νύχτες 7.2.3=LS 55Κ. στο Sharples, ( 2002),
  • Κρατύλος, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Σταύρος Οικονομίδης : Γνώση θανάτου
  • Φίληβος, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Κ. Τσιλιμαντού Το κάλλος στους αρχαίους έλληνες
  • Παρμενίδης, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Η Δονητική των Γραμμάτων, Ε.Ο.Α.Μ, Δίον
  • Η Γένεση κατά τους Αρχαίους Έλληνες, Α. Γονιδέλλης, Πύρινος Κόσμος
  • Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ, 2000]
  • Αποκεκαλυμμένη Ίσιδα, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις ΙάμβλιχοςΗ Μυστική Διδασκαλία, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις Ιάμβλιχος
  • Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου.
  • E. R. Dodds:   Οι Έλληνες και το παράλογο
  • M. P. Nilsson:  Η πίστη των Ελλήνων
  • W. K. Guthrie: Ο Ορφέας και η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία
  • Αλέκος Χαραλαμπόπουλος Η έννοια του τριαδικού θείου, της αρχαιας φιλοσοφιας
  • Lesky: Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας
  • H Παλαιά ∆ιαθήκη, Eλληνική Bιβλική Eταιρεία, Aθήνα 1997 ¬
  • Τσαρτσαράκη Ελευθερία : ΤΑ ΤΡΙΤΤΑ ΓΕΝΗ ΤΟΥ ΟΝΤΟΣ ΣΤΟΝ ΤΙΜΑΙΟ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΤΙΜΑΙΟΣ,
  • Jonas, Hans, The Gnostic Religion, Beacon Press, Boston 1963 ¬
  • Snell:  Η ανακάλυψη του πνεύματος – Ελληνικές ρίζες της Ευρωπαϊκής σκέψης
  • «Οι μεγάλοι φιλόσοφοι»:   Μεταφραστής και επιμελητής:  Ευτύχιος Π. Φικιώρης
  • Θ. Μ. Χρηστίδης: Ηράκλειτος: Ο «Σωκράτης» των Προσωκρατικών:  Περιοδικό
  • Ομήρου, Επικός Κύκλος.
  • Ησίοδου, Θεογονία.
  • Αλκμάνα, Θεογονία.
  • Μουσαίος, Άπαντα.
  • Μ. Καλόπουλος, «Αβραάμ ό Μάγος».
  • Sextus Empiricus, «Αdversus Mathematicos «, 5.86.
  • Αριστοξένου, Άπαντα
  • Αριστοτέλους, Περί  Ψυχής, Ελάσσονα 2, Περί  Ερμηνείας, Ηθικά .
  • Νόννος, Διονυσιακά : Ραψωδίες Ζ έως ΙΒ.
  • Ορφικά, Άπαντα.
  • Πρωταγόρας, Περί Θεών.
  • Πλούταρχος, Περί ‘Ισιδος και Οσίριδος.
  • Ερμής Τρισμέγιστος – Λόγοι.
  • Πυθαγόρειος Αριθμοσοφία.
  • Ιώσηπος,  Άπαντα, Ιουδαϊκή Αρχαιολογία Α, Β.
  • Παντελής Κοντογιάννης, Η Λεηλασία των Αρχαιοελληνικών Αρχέτυπων από τον Χριστιανισμό.
  • Helma Mark, Τό βιβλίο των Μύθων.
  • Juan-Eduardo Cirlot, Το Λεξικό των Συμβόλων
  • Ρόμπερτ Γκρέιβς, Οι Ελληνικοί Μύθοι Αλχημεία, το Κλειδί των Μυστηρίων.
  • Εγκυκλοπαίδεια Britannica.
  • Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ήλιου.
  • Τhomas Doane, Bible Myths and Their Parallels in Other Religions.
  • Charles Lastings, Encyclopaedia of Religion and Ethics.
  • Barbra Walker, Woman’s Encyclopaedia of Myths and Secrets.
  • George MacDonald, Lillith.
  • M. Gimbutas, the language of the Goddes
  • Ε.  Παππά: Ο Πλάτωνας στην εποχή μας
  • Ιστορία της Φιλοσοφίας Από τον Ηράκλειτο στον Αριστοτέλη Δημήτρη Παπαδή εκδ. ΖΗΤΡΟΣ
  • M. J. Adler: Ο Αριστοτέλης για όλους
  • J. De Romilly: Αρχαία Ελληνική Τραγωδία
  • Ε. Δ. Καρακάντζα: Αρχαίοι Ελληνικοί Μύθοι – Ο θεωρητικός λόγος του 20ού αιώνα για τη φύση και την ερμηνεία τους.
  • «Αστρολογία & Εσωτερική Φιλοσοφία στον Όμηρο», Κωνσταντίνος Γραβάνης, έκδόσεις Πύρινος Κόσμος
  • Μουζάλα Γ. Μελινα . Περι του καθ’ ετερότητα του μη- οντος στον «σοφιστή» του Πλατωνος
  • Αβραάμ Μάσλοου, Ψυχολογία της ύπαρξης, έκδ. Δίοδος
  • Γεώργιος Α. Πλάνας Ό ζωδιακός κύκλος στήν παγκόσμια μυθο¬λογία. 
  • Γεώργιος Α. Πλάνας  Παγκόσμια Μυθολογία, έκδόσεις Νέα Ακρόπολη
  • Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ, 2000]
  • Αποκεκαλυμμένη Ίσιδα, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις ΙάμβλιχοςΗ Μυστική Διδασκαλία, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις Ιάμβλιχος
  • Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου.
  • E. R. Dodds:   Οι Έλληνες και το παράλογο
  • M. P. Nilsson:  Η πίστη των Ελλήνων
  • W. K. Guthrie: Ο Ορφέας και η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία
  • H Παλαιά ∆ιαθήκη, Eλληνική Bιβλική Eταιρεία, Aθήνα 1997
  • Snell:  Η ανακάλυψη του πνεύματος – Ελληνικές ρίζες της Ευρωπαϊκής σκέψης
  • «Οι μεγάλοι φιλόσοφοι»:   Μεταφραστής και επιμελητής:  Ευτύχιος Π. Φικιώρης
  • Αλκμάνα, Θεογονία
  • Ορφικά, Άπαντα
  • Πρωταγόρας, Περί Θεών.
  • Πλούταρχος, Περί ‘Ισιδος και Οσίριδος.
  • Ερμής Τρισμέγιστος – Λόγοι.
  • Παντελής Κοντογιάννης, Η Λεηλασία των Αρχαιοελληνικών Αρχέτυπων από τον Χριστιανισμό.
  • Helma Mark, Τό βιβλίο των Μύθων.
  • Juan-Eduardo Cirlot, Το Λεξικό των Συμβόλων
  • Kυρτάτας Δημήτρης, Η Aποκάλυψη του Iωάννη και οι επτά εκκλησίες της Ασίας, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1994 B΄
  • The Gods of the Egyptians, by E.A. Wallis Budge, Dover Publications, 1969Δημήτριος Ευαγγελόπουλος
  • Αρχύτα Θεωρείαι – Ι. Λάζαρης Δημήτριος Περετζής : Στην αρχαία Ελλαδα Φιλοσομια και Μυστήρια είναι τα ιδια
  • Πλουτάρχου, Περί Ψυχής VI, 2, και Περί Ίσιδος και Oσίριδος 47
  • Νικόλαος Χαρακάκος : Tα Μυστικά διδαγμάτων των Καβειρίων Μυστηρίων
  • Βασίλειος Χλέτσος : Τα Μυστήρια στη ν Αρχαία Ελλάδα
  • Γεώργιος Σιέττος ¨Αρχαία Ελληνικά Μυστήρια
  • Στέλιος Νικολαίδης : Ο μύθος και η πύλη προς τον εαυτό μας
  • Κ. Χ. Κωνσταντινίδης : Η Αρχαία Ελληνική Κοσμοθέαση
  • Αρχαίοι Έλληνες μύστες», Διαμαντής Κούτουλας, εκδόσεις Εσοπτρον.
  • Αναστάσιος Ντίνος : Ορφικά μυστήρια
  • Κωνσταντίνος Τσοπάνης : Ορφικά μυστήρια οι Ελληνικές ρίζες του Χριστιανισμού
  • Δήμητρα Λιάτσα : Ελευσίνια μυστήρια

1 thought on “«Καίρια Ιστορικά Ερωτήματα» (Μέρος Α΄), γράφει ο Μιχάλης Μπατής”

Τα σχόλια είναι κλειστά.