fbpx

«Η Μυθιστορική Εξέλιξη: (Γραικός – Έλλην – (Ρωμιός Έλλην) – Ελλάς» γράφει ο Μιχάλης Μπατής (Β΄ Μέρος)

 

 

Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

mixalis.mpatis@gmail.com

Η Ελληνική Μυθολογία είναι ένα από τα πιο αξιόλογα και αντιπροσωπευτικά δείγματα του λαμπρού πολιτισμού που δημιούργησαν οι αρχαίοι Έλληνες. Περιέχει την δική τους εξήγηση και διήγηση για την δημιουργία του Κόσμου και του ανθρώπινου γένους, καθώς και την παραπέρα εξέλιξη και πορεία των Ελλήνων μέσα στους αιώνες που κύλησαν.

Οι  αρχαίοι  Έλληνες ανέφεραν  ένα  φυλετικό  μύθο, με τον οποίο «ερμήνευαν» την εθνική τους ονομασία «Έλληνες» συνδέοντάς τη με το όνομα του μυθικού βασιλιά και γενάρχη «Έλληνα» (θεωρία  του  κοινού  προγόνου – γενάρχη) απ’ τον οποίο προήλθαν όλα τα ελληνικά φύλα. Την ύπαρξη του Έλληνα δέχονταν ακόμη και οι μεγάλοι ιστορικοί της αρχαιότητος όπως ο Ηρόδοτος ή ο Θουκυδίδης οι οποίοι με την σειρά τους επανέλαβαν, χωρίς συστηματικό έλεγχο, το «μυθικό αξίωμα» και στις επίσημες πλέον ιστορίες των  Ελλήνων. Έτσι συνδέθηκε άμεσα η εθνική ονομασία με τον γενάρχη, βασιλιά της Φθίας, (τον Έλληνα), ο οποίος είχε γιούς τούς υπολοίπους «γενάρχες» των ελληνικών φύλων: τον  Αίολο, τον Δώρο και τον Ξούθο.

Το δεύτερο μέρος της Μυθιστορικής εξέλιξης (Διαβάστε το πρώτο μέρος)

Ο  ποιητής Όμηρος πράγματι χρησιμοποιεί 147 φορές το όνομα «Δαναοί», ενώ δεν χρησιμοποεί δεύτερη φορά το «Πανέλληνες». Παντού επιλέγει ονομασίες από το σχήμα  «Αχαιοί, Δαναοί, Παναχαιοί, Αργείοι», ενώ πουθενά δεν προσθέτει την ονομασία «Έλληνες» ή «Πανέλληνες».

Άραγε ο συγκεκριμένος στίχος αποδεικνύει περίτρανα ότι ενώ υπήρχε λέξη με φυλετική σημασία, που ήδη λειτουργούσε ως συλλογική επωνυμία, εντούτοις δεν χρησιμοποιείται συνειδητά δεύτερη φορά. Ίσως οι «Πανέλληνες» να ήταν οι λαοί νοτιοανατολικά της κοιλάδας του Σπερχειού στους  οποίους ανήκε ο Αίας ( Λοκροί) γειτονική περιοχή της  Φθίας, ίσως είναι η περιοχή που υπονοεί στο δρομολόγιό του ο Φοίνικας (η Ελλάς) (Αμφικτύονες;)

Ας εξετάσουμε όμως για λίγο σε βάθος χρόνου τις ονομασίες (τοπωνύμια – φυλετικά  ονόματα).

Εάν ο ποιητής χρησιμοποίησε κείμενα παλαιότερα, κυρίως του Αριστέα του Προκοννήσιου, κάτι που θεωρείται σίγουρο, λόγω των συχνών στερεοτύπων, που έχουν  εντοπισθεί και μελετηθεί στο έπος, αυτό σημαίνει με βεβαιότητα, ότι όχι μόνο οι λέξεις  «Ελλάς – Έλληνες» αλλά και πολλές άλλες ονομασίες είναι γνωστές στη παλαιότερη ποίηση  του έπους, κατά  συνέπεια ήδη χρησιμοποιούνταν, είτε ως τοπωνύμια, είτε ως ονομασίες – επωνυμίες πριν τον 12ο αι. πΧ.

Συνεπώς οι όροι «Ελλάς» και «Έλληνες» υπήρξαν πριν τον 12ο αι πΧ. ενώ ο υπόλοιπος  φυλετικός κορμός (οι  ελληνόγλωσσοι) έφερε κάποιο άλλο  εθνωνύμιο (Δαναοί ; Αργείοι). Βέβαια είναι όντως παράδοξο πως συμβαίνει τα ελληνόγλωσσα φύλα, ενώ άκμασαν  πολιτιστικά, δημιούργησαν σταθερές εγκαταστάσεις, οικονομία, διοίκηση και πνευματικά  προϊόντα (τέχνη-γραφή- μύθους-λογοτεχνία), η επική τους παράδοση που ψάλλει τα θέματα, πριν τα τρωικά, να μην προκρίνει γι’ όλα αυτά τα φύλα ένα και μόνο κοινό όνομα, αλλά διατήρησε τα τοπικά ονόματα, παρ’  ότι άσκησαν ενιαία δράση στο Αιγαίο και στην Μεσόγειο, με στρατηγικούς στόχους εκτός συνόρων;

Μάλιστα αυτή η πρακτική στην ποίηση δεν σταμάτησε ούτε με την παρέλευση των μυκηναϊκών χρόνων, αφού η ονομασία «Έλληνες» που καταγράφεται πριν τα τρωικά  υπαρκτή, αλλά  ανίσχυρη, (Κατάλογος  νυών) κατά τον 9ο ή τον 8ο αι π.Χ.. που ζει ο  Όμηρος, ακόμη δεν έχει επικρατήσει σε όλους τους Έλληνες, αντίθετα φαίνεται ακόμη το  ίδιο  ανίσχυρη και περιορισμένη γεωγραφικά (και η  ονομασία Ελλάς.

Κατά τον Ιάκωβο Θεοδωρακόπουλο, οι δύο ανωτέρω παράγραφοι επιβεβαιώνουν τον Αριστέα τον Προκοννήσιο ο οποίος στα Αρμάσπεια έπη αναφέρει ότι οι Έλληνοπελασγοί κατά την Βασιλεία του Ουρανού αποίκησαν την Μεσοποταμία ιδρύοντας τη πόλη Θεόπετρα (το 8.500 πΧ.) πλησίον του όρους Ζακρου της Σουσιανής χώρας με τοπάρχη τον Κάσο.

Το γεγονός αυτό ανάγεται σε εποχή προγενέστερη των Σουμερίων, οι οποίοι, ηρήστω εν παρόδω, έχουν Ελληνικές ρίζες (θα αναφερθώ σε ιδιαίτερο άρθρο περί της καταγωγής των Σουμερίων). Συνεπώς το όνομα Γραικοί ανάγεται χρονικά πολύ πιο πίσω.

Το ερώτημα λοιπόν που τίθεται είναι, τι συνέβη άραγε ώστε να αδρανοποιήσει την δυναμική της λέξης Ελλάς – Έλληνες ή να παγώσει την διαπιστωμένη έξοδό της από την  κοιλάδα του Αχιλλέα (Πανέλληνες) διαιρωτάται ο Ευθύμιος Αδάμης; Ίσως η «Κάθοδος των  Δωριέων», ίσως οι μεγάλες αναστατώσεις των λαών, η εκδίωξη των αιολικών πληθυσμών, ίσως ο πνευματικός μεσαίωνας, που θεωρητικά ακολούθησε με την άγνοια της γραφής. Κανείς δεν μπορεί να δώσει μια πειστική απάντηση διότι δεν υπάρχει μια απάντηση  πειστική, παρά  μόνο  υποθέσεις.

Θουκιδίδης

Την ορθότητα της μαρτυρίας του Ομήρου κατά τον Ευθύμιο Αδάμη αποδεικνύεται και στο  έργο  του  Ησιόδου, ενός  άλλου  αρχαίου ποιητή, ο οποίος δεν επιλέγει να μιλήσει για την  μυκηναϊκή εποχή, αλλά κυρίως για την εποχή του, μια χρονική περίοδο αρκετά κοντινή  στον Όμηρο.

Ο  Ησίοδος, έζησε το 750 π. Χ στην Βοιωτία μια περιοχή «κοντινή» της κοιλάδας του Σπερχειού, με μεγάλη μυκηναϊκή παράδοση. Αυτός γνωρίζει λοιπόν τους όρους «Ελλάς» και «Πανέλληνες», εντούτοις αναφέρει τους Μυκηναίους ως Αχαιούς και ο τρόπος που  χρησιμοποιεί τις λέξεις αποδεικνύει μια περιορισμένη τους εξάπλωση.

Ο   Θουκυδίδης  αναφέρεται  στο  συγκεκριμένο  ζήτημα και η γνώμη του μεγάλου ιστορικού της αρχαιότητας έχει μεγάλη σημασία: «δοκεί δε μοι ουδέ τούνομα τούτο ξύμπασα η  Ελλάς πω είχεν, αλλά  τα μεν  προ  του  Έλληνος του Δευκαλίωνος και πάνυ ουδέ είναι η  επίκλησις  αύτη….» (πιστεύω  δε  ότι   ούτε  το  όνομα  αυτό  είχε  ολόκληρη  η  Ελλάδα, αλλά  στην  εποχή  προ  του  Έλληνα,  του  γιου  του  Δευκαλίωνα, δεν  υπήρχε  καθόλου  η  ονομασία  αυτή….).

Ο μεγάλος ιστορικός δέχεται, ότι η ονομασία  «Έλληνες», όπως άλλωστε πιστοποιεί και το Ομηρικό κείμενο εμφανίζεται στην Φθία και από εκεί κατόπιν εξαπλώθηκε στην υπόλοιπη  Ελλάδα: «Όταν ο Έλληνας και οι γιοι του έγιναν ισχυροί στην Φθιώτιδα και τους καλούσαν στις άλλες πόλεις για βοήθεια, τότε ο καθένας ξεχωριστά από τους άλλους λαούς άρχισαν να ονομάζονται «Έλληνες» λόγω της συχνής συναναστροφής μαζί τους, αλλά το όνομα αυτό για μεγάλο διάστημα δεν είχε την δύναμη να επικρατήσει σε όλους..»

Συνεπώς αιτία  της εξάπλωσης της ονομασίας, ήταν η αύξηση της στρατιωτικής δύναμης του ομώνυμου ελληνόγλωσσου φύλου, με συνέπεια την στρατιωτική του παρέμβαση και τις στενές σχέσεις με τα υπόλοιπα αδύναμα φύλα της περιοχής, που τα υποστήριζε ενεργά.

Αυτή η λογική θεώρηση που υπερκαλύπτει τον μύθο χωρίς να τον αποσιωπά πλήρως, δείχνει να έχει ερείσματα ιστορικά στον θεσμό των Αμφικτυονιών.

Όμως στο ίδιο ζήτημα, της ονομασίας των Ελλήνων, αναφέρθηκε και ο Αριστοτέλης  διατυπώνοντας την άποψη πως υπήρξε και ένα άλλο, αρχαιότερο όνομα (το οποίο όμως  δεν διατηρεί κανένα ίχνος στον Όμηρο).

Ο Αριστοτέλης στα (Μετεωρολογικά 1,352α) αναφέρει ότι οι Έλληνες ονομάζονταν «Γραικοί» πριν από τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα, ο οποίος συνέβη: «περί την Ελλάδα την αρχαίαν, αύτη δ’ εστίν η περί την Δωδώνη και τον Αχελώο… Ώκουν γαρ οι Σελλοί ενταύθα και οι καλούμενοι τότε μεν Γραικοί νυν δε  Έλληνες…»

Η πληροφορία του Αριστοτέλη και η γενικότερη παράδοση της αρχαιότητας συγκλίνουν στο ότι τόσο οι ονομασίες Γραικοί και Έλληνες όσο και η περιοχή της αρχικής εγκατάστασης των Ελλήνων τοποθετούνται στην περιοχή της Ηπείρου, γύρω από τη Δωδώνη και τα σημερινά Ιωάννινα.

Ο Ησίοδος μεταθέτει τον Γραικό μετά τον κατακλυσμό  και τον θεωρεί «ανιψιό» του  Έλληνα, αναγνωρίζοντας ότι έχει κάποια θέση στον φυλετικό μύθο, όμως και ο Απολλόδωρος  θεωρεί πως πρώτο όνομα των Ελλήνων ήταν το «Γραικοί» και επί βασιλείας Έλληνα άλλαξε. Ο Έλλην έδωσε το όνομά του στους Έλληνες που ως τότε λεγόντουσαν Γραικοί. Η άποψη του Απολλόδωρου είναι η σωστή καθόσον την αυτή άποψη έχουν Αριστέας ο Προκοννύσιος, ο Ωλήνας και ο Πάμφος οι οποίοι είναι προ-Ομηρικοί ποιητές.

Η πληροφορία του Απολλοδώρου και του Αριστοτέλη δεν βρίσκει βέβαια, απήχηση στον  Όμηρο, ο οποίος δεν γνωρίζει τους Γραικούς, μνημονεύει όμως στον κατάλογο των νηών  την πόλη Γραία, στην επικράτεια των Βοιωτών .

«Γραικός» αρχαιότερο του «Έλληνος» βρίσκουν σημαντικούς μάρτυρες των απόψεών τους, όπως είναι για παράδειγμα η αρχαία επιγραφή σε μάρμαρο, που βρέθηκε το 1627 στην  Πάρο, το «Πάριο  Χρονικό», το οποίο αναφέρει γεγονότα από το 1581 π.Χ (όταν βασίλεψε ο  Κέκροπας), εκεί αναφέρεται πράγματι  ο Γραικός, ως γιός του Θεσσαλού, κάτι που   αναφέρει και ο  Στέφανος ο Βυζάντιος (στη  λέξη  Γραικός).

Η σύντομη ανάλυση που κάναμε αποδεικνύει πως η ονομασία  Έλληνες έχει χρονική αφετηρία, δηλαδή εμφανίζεται από ένα χρονικό σημείο και μετά στον λαό των Ελλήνων, μάλιστα εδραιώνεται σε χώρο που σχετίζεται με τους Μυρμιδόνες και γενικότερα με το βασίλειο του Αχιλλέα.

Πολλοί λοιπόν θεωρούν ως  τόπο εμφάνισης του ονόματος «Έλλην» την Δωδώνη και το  φύλο που μετέδωσε την ονομασία είναι ένα μικρό φύλο που ζούσε εκεί, το οποίο  ονομαζόταν «Ελλοί»  ή «Σελλοί». Όταν αυτοί(οι  Σελλοί) σταδιακά χάνονται, απέμεινε εκεί, στον  χώρο  της  Δωδώνης, μια μικρή ιερατική ομάδα, που ζούσε με ασκητικούς κανόνες  και λάτρευε όπως αναφέρει ο  Όμηρος (Π – 233) τον Δία: «Δία  θεέ  Πελασγικέ, προστάτη  της Δωδώνης, της κακοχείμωνης, που από σένα οι ανιφτόποδες και  χαμόκοιτοι «Σελλοί»  προφέρουν τα θεία λόγια.»

Αυτός ο χώρος που ονομαζόταν Ελλοπία και οι Ελλοί, μετέδωσαν το όνομα σ’ όλους τους υπολοίπους με μια διαδικασία σταδιακή(;).

Η συγκεκριμένη άποψη ενώ φαίνεται πειστική δέχεται πολλές ενστάσεις ανάμεσα στις οποίες, ότι ο  Όμηρος, που αναφέρει τους Σελλούς, δεν χρησιμοποιεί τίποτε το προσδιοριστικό γι’ αυτούς, που να τους συνδέει με την ονομασία «Έλληνες», όπως στους Μυρμιδόνες (ως δεύτερη ονομασία), αλλά τους αναφέρει «Σελλούς» ως διαφορετική  επώνυμη ομάδα, χωρίς να κάνει κάποιο σχόλιο. Δείχνει λοιπόν να τηρεί κάποια απόσταση, παρ’ ότι τη μνεία γι’ αυτούς την κάνει (μόνο) ο βασιλιάς των Ελλήνων, ο Αχιλλέας!!

Άλλοι υποστήριξαν ότι η ονομασία «Ελλάς» προήλθε από  τον «Έλλοπα» τον γιό του Ίωνα, απ’ τον οποίο ονομάσθηκε «Ελλοπία» η χώρα της Δωδώνης, όπως κάτι αντίστοιχο συνέβαινε και με ένα μέρος της Εύβοιας. (κατ’  άλλους ο Έλλοπας και ο Πελασγός είναι  αδέλφια του Αχαιού).

Η  άποψη αυτή που συνδέει τους Έλληνες με την Ήπειρο βρίσκει σύμφωνους πολλούς  επιστήμονες, που θεωρούν ότι, «Έλληνες» ονομάστηκαν μια ομάδα, ένα φύλο ελληνικό  αιολόφωνο, το οποίο ζούσε στην  Ήπειρο και μετανάστευσε στην Φθία, πριν τον Τρωϊκό  πόλεμο (άλλοι το θεωρούν γλωσσικά συγγενικό των Δωριέων, δυτική διάλεκτο).

Στο όλο ζήτημα της εμφάνισης του ονόματος των Ελλήνων και της επικράτησής του πάνω στα υπόλοιπα ελληνόγλωσσα φύλα, σημαντική είναι η άποψη εκείνων που παρατήρησαν, πολύ σωστά, ότι το όνομα συνδέεται με την «Αμφικτυονία  των Δελφων», δηλαδή την  ένωση των ελληνικών πόλεων γύρω από το Δελφικό  ιερό.

Όμηρος

Είναι γεγονός ότι οι συνασπισμένοι λαοί σε μια πολιτικό- θρησκευτική ένωση, μόνο αυτοί ονομάζονταν «Έλληνες» και πραγματικά μόνο αυτοί είχαν το δικαίωμα να συμμετάσχουν στους Ολυμπιακούς Αγώνες και να δέχονται την διαιτησία των Ελλανοδικών (δωρικά) ή των Ελληνοδικών (Ιωνικά).

Όσοι λοιπόν συμμετείχαν στους Ολυμπιακούς αγώνες, ονομάζονταν «Έλληνες», όπως π.χ. οι Σπαρτιάτες, ενώ οι Αθηναίοι που δεν συμμετείχαν αρχικά δεν ονομάζονται Έλληνες, ούτε  στα χρόνια του Σόλωνα, αλλά θα ονομαστούν Έλληνες μετέπειτα.

Η συγκεκριμένη άποψη η οποία αποτελεί μια ιστορική θεώρηση, επιβεβαιώνεται από την  περίπτωση των Μακεδόνων, οι οποίοι όταν επί βασιλείας του Φιλίππου του Β΄ έγιναν μέλη  της Δελφικής Αμφικτυονίας, τότε ονομάστηκαν «Έλληνες», ενώ παλαιότερα ήταν απλά «Φιλλέλληνες».

Στο επόμενο το τρίτο και τελευταίο μέρος.

Βιβλιογραφία

  • T. Hägg, Το αρχαίο μυθιστόρημα, μετάφρ. Τζ. Μαστοράκη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992.
  • Burkert Walter, Ελληνική Μυθολογία και Τελετουργία Μ.Ι.Ε.Τ., (Αθήνα, 1993).
  • Kerenyi, Karl, The Heroes of the Greeks 1959.
  • Κερενυϊ, Κάρολος, Η μυθολογία των Ελλήνων
  • Ελληνική Μυθολογία PDecherme
  • G. Gournot Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας 1979
  • C. Scitt Littleton (2005). Godes, Goddesses and Mythology, Volume 6. Marshall Cavendish. p 829
  • James Bartley : Ερπετοειδείς Άρχοντες 2004
  • Emmy PatsiGrin : Επίτομο λεξικό Ελληνικής Μυθολογίας, εκδόσεις Χάρη Πάτση, Αθήνα 1969
  • Ελληνική Μυθολογία LBernard
  • Κωνσταντίνος Σαπαρδάνης : Οι διαφορές μεταξύ Μύθων – Μυθολογίας – Θρύλων
  • Buxton Richard (2002) Όψεις του φαντασιακού στην αρχαία Ελλάδα, η μυθολογία και τα συμφραζόμενά της, Εκδ. University studio press
  • Μανώλης Δανέζης και Στράτος Θεοδοσίου, «Το Σύμπαν που Αγάπησα, Εισαγωγή στην αστροφυσική»
  • Καρακάντζα Ε.Δ. (2004) Αρχαίοι Ελληνικοί μύθοι, ο θεωρητικός λόγος του 20ού αιώνα για τη φύση και την ερμηνεία τους, Εκδ. Μεταίχμιο
  • Κερένυϊ Κ. (2005) Η μυθολογία των Ελλήνων, ενδέκατη έκδοση, Εκδ. βιβλιοπωλείον της Εστίας
  • Καρττοδίνη Ε.-Δημητριάδη, Πελοπόννησος, Εκδ. Αθηνών, Αθήνα 1993
  • Πασσά I., Η Αληθινή Προϊστορία, Εκδ. Εγκυκλ. Ηλίου.
  • Γεωργαλά Γ., Ινδοευρωπαίοι ή Αιγαίον;, Αθήνα 1996.
  • Ομήρου, Ιλιάς. Εκδ. Γεωργιάδη
  • Μητσοποΰλου Τερέζα, Ελλάδα-Κίνα, ένας πολιτισμός, Αθήνα 1998
  • Τσατσόμοιρος Ηλίας, Αιγαίο βουνό, Αθήνα 1991
  • Άρθρα Χριστοδουλάκη Σταΰρου «Ιστορικά λάθη των σχολικών βιβλίων της πρωτοβάθ¬μιας εκπαιδεύσεως» στο περιοδικό «Αέροπος», τ. 32, 33, 35
  • Μητσοπούλου Τερέζα, Η Κοινή καταγωγή της Ελληνικής και της Κινεζικής Γλώσσας, Αθήνα 2002.
  • Σίτου Σπυρ., Ιστορία του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, γ’ έκδοσις, Ιωάννινα 1984
  • Mylonas G., Mycenae, A Guide to its ruins and its History, Athens, 1967
  • Hutchinson R., Prehistoric Crete, Peng. Books
  • Higgins R., Minoan and Mycenaean Art, London 1967
  • Ηροδότου Ιστορία. Εκδόσεις Κάκτος
  • Μάριου Δημοπουλου: Oι Πελασγοί στην Μεσοποταμία
  • Ιωάννης Τζέτζης: Ιλιακά . Εκδ Ιχώρ
  • Πλίνιου Φυσική Ιστορία Χ, XXXIII, XXI, LXX 7.174
  • Μάξιμος ο Τύριος Εκδόσεις Ηλιοτρόπιο
  • Αισχύλος : Προμηθέας Δεσμότης. Εκδόσεις Κάκτος
  • Στέφανου Βυζάντιου : Εθνικά Εκδόσεις Ηλιοτρόπιο
  • Δαμάστης στο «Περί εθνών Εκδόσεις Κάκτος
  • Ξενοφών : Κύρου παιδία. Εκδόσεις Κάκτος
  • Φιλόστρος περί Απολλωνιου του Τυαναία. Εκδόσεις Κάκτος
  • Ο Κλαύδιος Αιλιανός «Περί Ζώων Εκδ. Γεωργιάδης
  • Κτησίας ο Κνίδιος: Ινδικά, Εκδ Ακάδημος
  • Νόννος : Διονυσιακά. Εκδ. Κάκτος
  • Παυσανίας Ἀττικά. Εκδ. Κάκτος
  • Ευστάθιος Θεσσαλονίκης: , Εὐσταθίου Παρεκβολαί . Εκδόσεις Ηλιοτρόπιο
  • Όμηρος, Ίλιάδα, ‘Οδύσσεια Εκδ Ηλιοτρόπειο.
  • Γεώργιος Α Πλάνας. Αρχαία Ελλάδα, Φιλοσοφικός Σύλλογος ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ : Ο ζωδιακός κύκλος στην παγκόσμια μυθολογία. Εκδόσεις Νέα Α
  • Αιλιανός, Ποικίλη Ιστορία. Εκδόσεις Νέα Ακρόπολη
  • Σουίδας, Λεξικόν.
  • Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη, Επιτομή. Εκδόσεις Κάκτος
  • Διόδωρος, ‘Ιστορική Βιβλιοθήκη 4.Εκδόσεις Δοδώνη
  • Φιλόστρατος, ‘Ηρωικός. Εκδόσεις Γεωργιάδη’
  • Ηρόδοτος, Ε’, Ζ’.
  • Παυσανίας, 2, 7.
  • Ευριπίδης, ‘Εκάβη, Τρωάδες.
  • Πάριο Χρονικό.
  • Codino F. Εισαγωγή στον Όμηρο, μετ. Γ. Βανδώρος, Δ Παπαδήμας, Αθήνα 2008
  • Griffin J 1999, Ο Όμηρος για τη ζωή και το θάνατο, μετ. Π. Ανδρικόπουλος. Εκδ. του Εικοστού Πρώτου , Αθηνα 2010 Ακρόπολη
  • Αιλιανός, Ποικίλη Ιστορία. Εκδόσεις Νέα Ακρόπολη
  • Σουίδας, Λεξικόν.
  • Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη, Επιτομή. Εκδόσεις Κάκτος
  • Διόδωρος, ‘Ιστορική Βιβλιοθήκη 4.Εκδόσεις Δοδώνη
  • Φιλόστρατος, ‘Ηρωικός. Εκδόσεις Γεωργιάδη’
  • Ηρόδοτος, Ε’, Ζ’.
  • Παυσανίας, 2, 7.
  • Ευριπίδης, ‘Εκάβη, Τρωάδες.
  • Πάριο Χρονικό.
  • Codino F. Εισαγωγή στον Όμηρο, μετ. Γ. Βανδώρος, Δ Παπαδήμας, Αθήνα 2008
  • Griffin J 1999, Ο Όμηρος για τη ζωή και το θάνατο, μετ. Π. Ανδρικόπουλος. Εκδ. του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 2010
  • Groot J de 1996, Ομηρικό Λεξιλόγιο των Λεξημάτων που απαντούν από 10000 έως 10 φορές στα δύο ‘επη, εκδ. Ακκάδιμος
  • Holscher U. 1939 Utersuchungen zur Form der Odyssee, Hermes, Einzelshriften Κακρίδης Φ. Ι. 1981 ¨ Προβλήματα Ομηρικής θεολογίας
  • Κυρτάτας Δ. & Ράγκος Σ. 2013, Η Ελληνική Αρχαιότητα
  • Στράβων, Η. Εκδόσεις Άγρα
  • Διονύσιος Άλικαρνασσεύς. Εκδ. Κάκτος
  • Δίκτης ό Κρητικός, ‘Εφημερίδα τοϋ Τρωϊκού
  • πολέμου, έκδόσεις ΑΓΡΑ.
  • Φώτιος Κωνσταντινουπόλεως, Βιβλιοθήκη. Εκδ Άγρα
  • Ίωάνννης Μαλάλας, Χρονογραφία.Εκδ Λιβάνης
  • Ιωάννης Άντιοχεύς, Λόγος Δεύτερος.Εκδ Ιχώρ
  • Γεώργιος Κεδρηνός, Σύνοψις Ιστοριών.
  • Σοβιετική ‘Εγκυκλοπαίδεια, ‘Ομηρικό ζήτη¬μα, Συμπλήρωμα ‘Ελλ. «Εκδοσης.
  • Πρόκλος. Χρηστομάθεια ‘Ομηρικά. Επικός Κύκλος.
  • Περί ‘Ομή¬ρου καϊ Ησιόδου και τοϋ γένους και τοϋ άγώνος αύτών Όμηρος. Ίλιάδα, ‘Οδύσσεια. Φώτιος Κών/λεως. Βιβλιοθήκη. Λεξικό Σουίδα.
  • Κλαύδιος Αιλιανός. Ποικίλη Ιστορία. Εκδόσεις Ακάδημος
  • Ιάκωβος Πολυλάς, Ομήρου Ιλιάς, 1923. Εκδ Ακάδημος
  • Αλέξανδρος Πάλλης. Ηλιάδα 1904
  • Νίκος Καζαντζάκης & Ι. Θ Κακρίδης, Ομήρου Ιλιάδα 1955. Εκδόσεις Πάλλη
  • Θεόδωρος Γ. Μαυρόπουλος, Ομήρου Ιλιάδα, (εισαγωγικά στον Όμηρο, ευρεία περίληψη του έπους, μετάφραση, σχόλια, αναλύσεις και διδακτική επεργασία κατά ραψωδίες), Εκδόσεις ΖΗΤΡΟΣ, Θεσσαλονίκη 2004, ISBN: 960-8437-26-1
  • Κόραβος, Ιωάννης και Δρόσου, Χρυσάνθη. Ομήρου Ιλιάδα (2008). Μετάφραση σε σύγχρονα νέα ελληνικά. Εκδόσεις Σοκόλη.
  • Μαρωνίτης Δ. ,Ομήρου Ιλιάς Μετάφραση σε νέα ελληνικά. Εκδόσεις ΑΓΡΑ
  • Κακριδής Φ. (2005), Αρχαία ελληνική γραμματολογία, Θεσσαλονίκη: Ίδρυμα νεοελληνικών σπουδών, σ. 106
  • Μπερενίς Ζοφρουά: Ο Όμηρος και το ελληνικό ιδεώδες, Οι φορείς της γνώσης
  • Αναστασία Πετράκη. ΙΛΙΑΔΑ «Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΜΗΤΕΡΑ»
  • Τάκη Σινόπουλου . Ο ποιητικός μύθος της Ελένης
  • Ορφέως, Αργοναυτικά – Λιθικά, Εκδόσεις Ιδεοθέατρον, Αθήνα 1998
  • Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Ορφικά, Πρώτος Τόμος, Αργοναυτικά, Ύμνοι, τ. 616, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2003
  • Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Ορφικά, Δεύτερος Τόμος, Λιθικά, Λιθικά κηρύγματα, (Σωκράτους και Διονυσίου Περί λίθων), Όσοι των λίθων εις ανακωχήν ζάλης και τρικυμίας θαλάσσης, τ. 617, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2003
  • Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Ορφικά, Αποσπάσματα: Εξ αρχαιοτέρων έργων, Αρπαγή Περσεφόνης, Ιερωνύμου και Ελλανίκου Θεογονία, Ιεροί λόγοι εν Ραψωδίαις κδ’, τ. 1208, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2003
  • Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Ορφικά, Αποσπάσματα: Διαθήκαι ή Παλινωδία, Αστρολογικά (Δωδεκαετηρίδες, Εφημερίδες, Γεωργία, Περί δραπετών, Περί σεισμών, Περί επεμβάσεων, Περί καταρχών), [Αστρονομία], [Αμμοσκοπία], Δίκτυον, Επιγράμματα, Θρονισμοί Μητρώοι, Θυηπολικόν, Ιερός λόγος Αιγύπτιος, Ιεροστολικά, Καθαρμοί, Εις Άιδου κατάβασις, Καταζωστικόν, [Κλήσεις κοσμικαί], [Κορυβαντικόν], Κρατήρ, Μικρότερος Κρατήρ, [Νεωτευτικά], [Ονομαστικόν], Όρκοι, [Πέπλος], Σφαίρα, [Σωτήρια], Τελεταί, [Τριαγμοί], Ύμνοι, Εις τον Αριθμόν Ύμνος, Φυσικά, Περί φυτών, βοτάνων και ιατρικής, Χρησμοί, Ωιοθυτικά, Ωιοσκοπικά, τ. 1209, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2003 Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες»,
  • Απολλώνιος Ρόδιος, Αργοναυτικά, τ. 618, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 1999 Κωνσταντίνου Κουρτίδου,
  • Τα Αρχαία Ελληνικά Μυστήρια ήτοι τα Καβείρια – Διονύσια Ορφικά και Ελευσίνια, Εν Αθήναις 1934
  • Τα Καβείρια Μυστήρια, Εκδόσεις Πύρινος Κόσμος, Αθήνα, 1993 Ευσταθίου Η. Λιακόπουλου,
  • Τα Ορφικά Μυστήρια και η Αρχαία Ελληνική Μεταφυσική (Εξωτερικά, Εσωτερικά και Μυστικά Τελέσματα), Εκδόσεις «Έλλην», Αθήνα, 1999
  • Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Προσωκρατικοί, Ενδέκατος τόμος
  • Εμπεδοκλής, τ. 814, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2000
  • Στεφάνου Α. Παϊπέτη, Η Βασιλική Αψίδα και ο Νόμος της Παγκόσμιας Έλξης
  • Νόννος Διονυσιακά Εκδόσεις Κάκτος