fbpx

banner αεροδρομίου

«Η Απεραντοσύνη της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας», γράφει ο Μιχάλης Μπατής

 

 

Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

mixalis.mpatis@gmail.com

«Ήταν πανάρχαια συνήθεια των Θεών να επιτρέπουν καμιά φορά στους ανθρώπους να τους βλέπουν»  (Τζιάκομο Λεοπάρντι, 1815)

Η αρχαία ελληνική μυθολογία εξακολουθεί να προσελκύει το ενδιαφέρον του παγκόσμιου αναγνωστικού κοινού. Το φαινόμενο ερμηνεύεται εύκολα, αφού η επίδρασή της στην παγκόσμια, κυρίως στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, ζωγραφική, πλαστική και μουσική, ήταν στο παρελθόν και εξακολουθεί να είναι στο παρόν απέραντη. Πολλοί σύγχρονοι παγκόσμιου κύρους, λογοτέχνες, ζωγράφοι, γλύπτες και συνθέτες εμπνέονται ή αντλούν τα θέματά τους από την αστείρευτη πηγή και τον αθάνατο κόσμο των αρχαίων ελληνικών μύθων. Χωρίς αμφιβολία η αρχαία Ελληνική Μυθολογία είναι ένα πνευματικό αγαθό με υπερχρονική και ακατάλυτη αξία.

Ψυχαγωγεί και διδάσκει, συμβάλλοντας έτσι στην πνευματική συγκρότηση του ανθρώπου κάθε εποχής. Επίσης, παίζει τεράστιο ρόλο στο έπος, τη τραγωδία, τη χορική και λυρική ποίηση και γενικά στην αρχαία Ελληνική Λογοτεχνία καθώς και στις εικαστικές τέχνες.

Η Ελληνική μυθολογία είναι η πολιτισμική μας κληρονομιά του σήμερα και το αποτέλεσμα ενός λαμπρού πολιτισμού που μεσουρανούσε για περισσότερο από 4.000 χρόνια. Αποτελεί αντικείμενο γνώσης και απαράμιλλης σοφίας, η οποία θα εξακολουθεί να εμπλουτίζει τον νου κάθε ανθρώπου.

Διανύοντας τον 21ο αιώνα, η αρχαία ελληνική μυθολογία ίσως να μην λαμβάνει την προσοχή που της αρμόζει και να θεωρείται, από τις νεότερες γενιές Ελλήνων, μια ιστορία με στοιχεία παραμυθιού, μέσω της οποίας αντλούμε πληροφορίες για την αντιμετώπιση που είχαν οι πρόγονοί μας στο άγνωστο, καθώς και τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις.

Κατά τη διάρκεια των αρχαιότερων χρόνων όμως, οι μύθοι, που κυρίως μεταδιδόταν διά στόματος, ήταν κάτι περισσότερο από αναπόσπαστο στοιχείο της καθημερινότητας. Ήταν τρόπος σκέψης, άξονας κρίσεως, μέθοδος ερμηνείας αγνώστων φαινομένων αλλά πρωτίστως, πάνω στη διδασκαλία της μυθολογίας, στηρίζονταν ολόκληρη η συνείδηση των αρχαίων Ελλήνων για να πράξουν το ορθό.

Ο μύθος αποτελεί βασικό στοιχείο του πολιτισμικού λόγου κάθε κοινωνίας, το οποίο συνδέθηκε άμεσα με την μόρφωση και την παιδεία των ανθρώπων της. Ιδιαίτερα η ελληνική μυθολογία εξαιτίας της σημασίας, του εύρους και του βάθους που έδωσε στις ανθρώπινες αξίες αποτέλεσε θεμελιώδες μορφωτικό αγαθό, όχι μόνο για τους Έλληνες αλλά και για ολόκληρο το δυτικό κόσμο και εξακολουθεί μέχρι σήμερα να αποτελεί πηγή έμπνευσης και δημιουργίας.

Οι μελετητές στην προσπάθειά τους να κατανοήσουν πληρέστερα τους μύθους από τη δική τους οπτική, προσπαθούν να ανακαλύψουν ποιες λειτουργίες επιτελούν. Γενικά, μπορούμε να διακρίνουμε λειτουργίες όπως:

Μια πρωταρχική λειτουργία της αφήγησης των μύθων ήταν να διασώσει για τους μεταγενέστερους τα σπουδαία γεγονότα του παρελθόντος. Έπειτα, έχουμε τη διδακτική και την παραδειγματική λειτουργία, με κοινή διαπίστωση μεταξύ των αρχαίων συγγραφέων ότι το παρελθόν θεωρείται παρακαταθήκη παραδειγμάτων. Μια τρίτη αφορά στην τέρψη που προσφέρουν, παρά τη διαμάχη (μεταξύ των αρχαίων συγγραφέων) για το αν ήταν αυτός ο αρχικός σκοπός ή μόνο η διδαχή. Επιπλέον, η έκφραση της αλήθειας με αλληγορικό τρόπο είναι μια άλλη χρήση των μύθων: «Η πραγματική αξία ενός μύθου έγκειται στην αλήθεια που εκφράζει, και όχι στην εικόνα με την οποία εκφράζεται».

Τέλος, η πέμπτη λειτουργία αφορά στο ρόλο των μύθων στην εξήγηση του παρόντος βάσει του παρελθόντος. Το παρελθόν εξηγεί το παρόν, αφού με την βοήθεια της φαντασίας μοιάζει να το έχει δημιουργήσει . Επιπλέον, πρέπει να επισημανθεί ότι μέσω της μυθολογίας τα νεαρά άτομα ενστερνίζονταν την αρετή και μάθαιναν να πράττουν το ορθό, προκειμένου να μην δεχθούν τις συνέπειες των αρνητικών τους ενεργειών. 

Όμως, το εκάστοτε μήνυμα που ξετυλιγόταν μέσα από ένα μύθο δεν επισήμαινε μόνο την κακή κατάληξη μιας λανθασμένης επιλογής, αλλά και τα ωφελήματα που αποφέρει το «πράττειν ορθώς», η σύνεση, η ανδρεία, η αρετή και η δικαιοσύνη. Έννοιες που συνόδευαν τον βίο των αρχαίων σε κάθε τους βήμα και είναι αυτές οι ίδιες που γαλούχησαν τους μεγαλύτερους ήρωες, μυθικούς και μη, οι οποίοι στη συνέχεια «παντρεύτηκαν» με το στοιχείο της μυθολογίας και κατ’ επέκταση αποτέλεσαν πρότυπο για τους νεότερους μέσω της μετάδοσης των κατορθωμάτων τους.

Εκτός των άλλων όμως, η ελληνική μυθολογία είναι ένα σύνολο συμβολισμών, πολλοί εκ των οποίων μας είναι ήδη γνωστοί. Κατ’ αρχάς η αγάπη του Ποσειδώνα για την Δήμητρα συμβολίζει την ύπαρξη των ζώων, εφόσον αυτή ήταν η αφορμή της δημιουργίας τους. Ακόμα, η αμέλεια του Επιμηθέα (Επι-μηθέας= αυτός που σκέπτεται, αφού πράξει) να τροφοδοτήσει τον άνθρωπο με κάποια προστασία στις αντιξοότητες της φύσης, κατά την διάρκεια της κατανομής ικανοτήτων σ’ όλα τα πλάσματα του γήινου κόσμου, ήταν και ο λόγος που ο άνθρωπος έλαβε στη συνέχεια τη φωτιά από τον Προμηθέα (Προ-μηθέας= αυτός που σκέπτεται προτού πράξει, αυτός που προνοεί).

Σαφώς και δεν πρέπει να παραβλέψουμε το λόγο για τον οποίο η μυθολογία είναι ευρέως διαδεδομένη, δηλαδή τη διδακτική φύση που τη χαρακτηρίζει. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της διδακτικής εκδοχής τους αποτελούν οι μύθοι του Αισώπου γεμάτοι από συμβολισμούς οι οποίοι μέσω της ψυχαγωγίας μας προσφέρουν το εκάστοτε ηθικό δίδαγμα.

Είναι αρκετά απλοί, όχι όμως για μικρές ηλικίες, για να γίνονται αμέσως σαφείς και κατανοητοί και παράλληλα τόσο σοφοί έτσι, ώστε να αναγκάζουν τον αναγνώστη σε προβληματισμό. Είναι ενδιαφέρον ότι, ενώ όλη η υπόθεση του μύθου μπορεί να εκφράζεται ένα πνεύμα αμφισβήτησης της ισχύουσας τότε κατάστασης, πολιτικής, κοινωνικής ή άλλης, στο διδακτικό επιμύθιο φαίνεται πως, παραδόξως, μάλλον συμφωνεί με την υπάρχουσα κατάσταση και ότι εντέλει δικαιώνει μια συμβατική ηθική.

Οι Σειρήνες, η μάγισσα Κίρκη και άλλοι μυθικοί χαρακτήρες, συμβολίζουν τους πειρασμούς που συναντάμε στην ζωή και στους οποίους πρέπει να έχουμε “τα ώτα μας κλειστά”. Το ταξίδι του Οδυσσέα γενικότερα αντιπροσωπεύει το ταξίδι της ζωής με όλες τις δυσκολίες που μπορεί να φέρει.

Τέλος, ο μύθος του Ίκαρου αποδεικνύει πως στη νεανική ηλικία, εξαιτίας της έλλειψης πείρας και σοφίας και, σε συνδυασμό με την υπερβολική αυτοπεποίθηση, τα λάθη, τα οποία είναι συχνά, μπορεί να αποβούν μοιραία.

Γενικά, ολόκληρη την ελληνική μυθολογία απαρτίζουν μύθοι σχετικοί με θεούς και τις επιμειξίες τους με ανθρώπους, με ήρωες-σωτήρες μιας περιοχής ή με περιπέτειες ανθρώπων, οι οποίοι ουσιαστικά αντικατοπτρίζουν πολιτικές ή κοινωνικές ή θρησκευτικές καταστάσεις ή αιτιολογικά ερμηνεύουν γεγονότα, καταστάσεις ή δράσεις θεών και ανθρώπων με ή χωρίς «υπεράνθρωπες» δυνάμεις.

Οι μύθοι αυτοί έχουν επηρεάσει τη μεταγενέστερη σκέψη, τη λογοτεχνική παραγωγή και γενικά τα πολιτισμικά δρώμενα. Ως παγανιστικό στοιχείο συχνά συνυπάρχει με το χριστιανικό (λ.χ. γιορτές του καρναβαλιού ή άλλα έθιμα ανά την Ελλάδα, όπως το έθιμο της Πιρπιρούνας/Περπερούνας και άλλα – στη Β. Ελλάδα, που παραπέμπει στον αρχαιοελληνικό μύθο του Άδωνη.

Μελετώντας την αρχαία Ελληνική μυθολογία δεν θαυμάζουμε μόνο το δημιουργικό πνεύμα των αρχαίων Ελλήνων, αλλά αντλούμε και διδάγματα για την αναγκαιότητα της συμφιλίωσης του ανθρώπου με το φυσικό του περιβάλλον, προϋπόθεση απαραίτητη για την αντιμετώπιση του οικολογικού προβλήματος.

Μέχρι πρόσφατα θαυμάζαμε την ελληνική μυθολογία ως ένα επίτευγμα του ελληνικού πνεύματος με διαχρονική αξία, το οποίο είχε τεράστια επίδραση στην παγκόσμια, αλλά κυρίως στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, ζωγραφική, γλυπτική, και μουσική.

Σήμερα διαπιστώνουμε και την χρηστική αξία της ελληνικής μυθολογίας, αφού μας κάνει να διανοηθούμε για το μεγάλο μυστήριο της Φύσης, το οποίο αν και εξακολουθεί να παραμένει άλυτο, αποτελεί αδιαμφισβήτητη προϋπόθεση για την ευζωία του ανθρώπου.

Εκείνο όμως που μας κάνει να θαυμάζουμε ακόμη πιο πολύ την ελληνική μυθολογία είναι το ότι πέρα από τη βιολογική της σημασία, τη Φύση την είδε και την ερμήνευσε και ως πνευματική διάσταση, γεγονός που συνάδει με την πνευματική και την βιολογική υπόσταση του.

Ο Θάνατος του Αδώνιδος, έργο του Λούκα Τζιορντάνο (1685)

Βιβλιογραφία

  • T. Hägg, Το αρχαίο μυθιστόρημα, μετάφρ. Τζ. Μαστοράκη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992.
  • Burkert Walter, Ελληνική Μυθολογία και Τελετουργία Μ.Ι.Ε.Τ., (Αθήνα, 1993).
  • Kerenyi, Karl, The Heroes of the Greeks 1959.
  • Κερενυϊ, Κάρολος, Η μυθολογία των Ελλήνων
  • Ελληνική Μυθολογία P. Decherme
  • G. Gournot Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας 1979
  • C. Scitt Littleton (2005). Godes, Goddesses and Mythology, Volume 6. Marshall Cavendish. p 829
  • James Bartley : Ερπετοειδείς Άρχοντες 2004
  • Emmy PatsiGrin : Επίτομο λεξικό Ελληνικής Μυθολογίας, εκδόσεις Χάρη Πάτση, Αθήνα 1969
  • Ελληνική Μυθολογία L. Bernard
  • Κωνσταντίνος Σαπαρδάνης : Οι διαφορές μεταξύ Μύθων – Μυθολογίας – Θρύλων
  • Buxton Richard (2002) Όψεις του φαντασιακού στην αρχαία Ελλάδα, η μυθολογία και τα συμφραζόμενά της, Εκδ. University studio press
  • Μανώλης Δανέζης και Στράτος Θεοδοσίου, «Το Σύμπαν που Αγάπησα, Εισαγωγή στην αστροφυσική»
  • Καρακάντζα Ε.Δ. (2004) Αρχαίοι Ελληνικοί μύθοι, ο θεωρητικός λόγος του 20ού αιώνα για τη φύση και την ερμηνεία τους, Εκδ. Μεταίχμιο
  • Κερένυϊ Κ. (2005) Η μυθολογία των Ελλήνων, ενδέκατη έκδοση, Εκδ. βιβλιοπωλείον της Εστίας
  • Στράβων, Η. Εκδόσεις Άγρα
  • Διονύσιος Άλικαρνασσεύς. Εκδ. Κάκτος
  • Δίκτης ό Κρητικός, ‘Εφημερίδα τοϋ Τρωϊκού
  • πολέμου, έκδόσεις ΑΓΡΑ.
  • Φώτιος Κωνσταντινουπόλεως, Βιβλιοθήκη. Εκδ Άγρα
  • Ίωάνννης Μαλάλας, Χρονογραφία.Εκδ Λιβάνης
  • Ιωάννης Άντιοχεύς, Λόγος Δεύτερος.Εκδ Ιχώρ
  • Γεώργιος Κεδρηνός, Σύνοψις Ιστοριών.
  • Σοβιετική ‘Εγκυκλοπαίδεια, ‘Ομηρικό ζήτη¬μα, Συμπλήρωμα ‘Ελλ. «Εκδοσης.
  • Πρόκλος. Χρηστομάθεια ‘Ομηρικά. Επικός Κύκλος.
  • Περί ‘Ομή¬ρου καϊ Ησιόδου και τοϋ γένους και τοϋ άγώνος αύτών Όμηρος. Ίλιάδα, ‘Οδύσσεια. Φώτιος Κών/λεως. Βιβλιοθήκη. Λεξικό Σουίδα.
  • Κλαύδιος Αιλιανός. Ποικίλη Ιστορία. Εκδόσεις Ακάδημος
  • Ιάκωβος Πολυλάς, Ομήρου Ιλιάς, 1923. Εκδ Ακάδημος
  • Αλέξανδρος Πάλλης. Ηλιάδα 1904
  • Νίκος Καζαντζάκης & Ι. Θ Κακρίδης, Ομήρου Ιλιάδα 1955. Εκδόσεις Πάλλη
  • Θεόδωρος Γ. Μαυρόπουλος, Ομήρου Ιλιάδα, (εισαγωγικά στον Όμηρο, ευρεία περίληψη του έπους, μετάφραση, σχόλια, αναλύσεις και διδακτική επεργασία κατά ραψωδίες), Εκδόσεις ΖΗΤΡΟΣ, Θεσσαλονίκη 2004, ISBN: 960-8437-26-1
  • Κόραβος, Ιωάννης και Δρόσου, Χρυσάνθη. Ομήρου Ιλιάδα (2008). Μετάφραση σε σύγχρονα νέα ελληνικά. Εκδόσεις Σοκόλη.
  • Μαρωνίτης Δ. ,Ομήρου Ιλιάς Μετάφραση σε νέα ελληνικά. Εκδόσεις ΑΓΡΑ
  • Κακριδής Φ. (2005), Αρχαία ελληνική γραμματολογία, Θεσσαλονίκη: Ίδρυμα νεοελληνικών σπουδών, σ. 106