fbpx

banner αεροδρομίου

 

«Αριμάσπεια Έπη» του Αριστέα του Προκονήσιου (Μέρος 2ον ), γράφει ο Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

mixalis.mpatis@gmail.com

Η πολυετής και ενδελεχής μελέτη-έρευνα στην χαμένη, ελληνική μυθιστορία και την προϊστορία αποκλειστικά στο InTownPost. Λαοί, χώρες και τόποι, εντέχνως, τοποθετημένοι στην σφαίρα του μύθου αποκαλύπτονται, αποδεικνύοντας την πραγματική τους υπόσταση, την προέλευσή τους αλλά και την άρρηκτη σχέση τους με τον πολιτισμό της Αιγηίδας φυλής, μέσα από τα αρχαία κείμενα και τις αναφορές προ-ομηρικών εποχών, καλά κρυμμένα για τους γνωστούς, ευνόητους λόγους, στα άβατα των μεγάλων βιβλιοθηκών του δυτικού κόσμου.

Τα Αριμάσπεια έπη

Το βασικό έργο το οποίο κατά την Αρχαιότητα αποδιδόταν στον Αριστέα ήταν το έπος «Αριμάσπεια», ονομασία που προέρ­χεται από τους Αριμασπούς, την ομώνυμη εθνότητα (μυθική για κάποιους, υπαρκτή για άλλους), η οποία, κατά πάσα πιθανότητα, κα­τοικούσε στη Κεντρική Ασία, αρκετά κοντά με τους επίσης θεωρούμενους «επισήμως» ως μυθικούς Υπερβόρειους, αν και ο γράφων δεν συμφωνεί καθόλου με την άποψη αυτή και θεωρώ τόσο τους Υπερβόρειους, όσο και τους Αριμασπούς αλλά και τους υπόλοιπους αρχαίους και παράξενους κατοίκους που θα συναντήσουμε στην μελέτη μας, ως υπαρκτούς.

Σύμφωνα με τον Δημήτρη Σαραντάκο οι πρώτες γραπτές πληροφορίες για τις εξερευνήσεις των Ελλήνων της αρχαϊκής εποχής ξεκινούν με το ταξίδι του Αριστέα του Προκοννήσιου, ο οποίος, λάτρης και ιερέας ο ίδιος του Απόλλωνα, θέλησε να μεταβεί στη χώρα των Υπερβορείων, οι οποίοι ήταν πιστοί του Φοίβου και έστελναν κάθε εφτά χρόνια τα δώρα τους στη Δήλο. Ο Αριστέας ξεκίνησε το ταξίδι του στα μέσα του 8ου αιώνα, αλλά δεν το ολοκλήρωσε γιατί, φθάνοντας στη χώρα των Αριμασπών, εμποδίστηκε από τον πόλεμο που είχαν ξεκινήσει με τους Γρύπες, τους φύλακες του χρυσού του βορρά. Επιστρέφοντας, ύστερα από πολλά χρόνια στην πατρίδα του συνέγραψε το έπος.

Με εξαίρεση τη Θεογονία του που αναφέρεται στο λεξικό Σούδα, το οποίο είναι εξ’ ολοκλήρου χαμένο κατά πάσα πιθανότητα ήδη από την αρχαιότητα και γενικά θεωρείται ως απόκρυφο από τους σύγχρονους ερευνητές, το μόνο έργο που συνδέεται με τον Προκοννήσιο είναι τα Αριμάσπεια Έπη.

Το έπος αποτελείται από τρία βιβλία. Το έργο διαιρέθηκε σε τρία βιβλία (βλ. Σούδα) κατά τους Ελληνιστικούς χρόνους. Το γραμμένο σε εξάμετρο στίχο έπος αναφέρεται ότι υπήρχε μέχρι και τον 2ο αι. μ.Χ. (Γελλ. Αττικές Νύχτες 9.4.1-4.)

Ο J.D.P. Bolton τοποθετεί τη δραστηριότητα του Αριστέα από το 780 μέχρι το 720 π.Χ. Ωστόσο, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα ο Ηρόδοτος ο οποίος είχε επισκευθεί το Μεταπόντιο μετά τη συμετοχή του στην ίδρυση της πόλεως Θούριοι στη Νότιο Ιταλία το 480 π.Χ. ή κάποιος άλλος (Πυθαγόρειος) συγγραφέας του 5ου αι. π.Χ. να έχει δημιουργήσει σύνθεση δύο διαφορετικών προσώπων: Ο ένας είναι ο Αριστέας, ο επικός ποιητής που διακήρυττε στους στίχους του ότι ο Απόλλωνας του χάρισε εξαιρετικές γνώσεις, μεταφέροντάς τον στην άκρη του κόσμου δίπλα στους σεβαστούς Υπερβόρειους, και ο άλλος ήταν ένας απεσταλμένος του θεού που θα εισήγαγε (εκ νέου;) την (πιθανώς υπερβόρειας προέλευσης) λατρεία του Απόλλωνα στο Μεταπόντιο, πόλη η οποία περηφανευόταν ότι «ετιμάτο αποκλειστικά εκτός από τους Ιταλιώτες και από την παρουσία του Απόλλωνα», σύμφωνα με τα λόγια του Ηροδότου.

Αυτό το τελευταίο πρόσωπο θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο Αρισταίος (ένα όνομα που μπορεί εύκολα να μπερδευτεί με το «Αριστέας»), ο γιος του Απόλλωνα και της Κυρήνης, του οποίου το όνομα έχει συνδεθεί με την ίδρυση αποικιών (κυρίως με μια στη Λιβύη), οπότε θα μπορούσε να τιμάται και ως ηρωικός ιδρυτής ακόμα και στη Νότια Ιταλία.

Αν απορρίψουμε τον υπερβολικό σκεπτικισμό του J.D.P. Bolton δύο (πιθανώς πρωτότυπα) χωρία σώζονται μέχρι και σήμερα και το πρώτο βρίσκεται στην  πραγματεία του Λογγίνου Περί Ύψους (10.4) και το δεύτερο στο έργο του 12ου αι. Χιλιάδες του Τζέτζη (7.676-679; 686-692).

Στα Αριμάσπεια έπη ο Αριστέας ιστορεί τις περιπέτειές του από τα ταξίδια του στα βάθη της Ασίας, πολύ πέρα από τον Εύξεινο Πόντο άλλα και τις εντυπώσεις του από αυτά τα ταξίδια, πραγματικά ή… αιθερικά. Κορυφαία αφήγηση εντός των «επών» του Αριστέα η περιγραφή της συνε­χούς διαμάχης μεταξύ των μονόφθαλμων Αριμασπών και κάποιων τεράτων, επίσης θεωρουμένων ως μυθικών που δέν είναι άλλα από τους γνωστούς σε Ανατολή και Δύση Γρύπες. Οι Αριμασποί προσπαθούσαν να κλέψουν το χρυσό, ο οποίος φυλάσσοταν από τους δεύτερους, καθώς το μέταλλο αυτό αφθονούσε στη χώρα όπου οι Γρύπες είχαν τις φωλιές τους.

Σύμφωνα με τον Δημήτρη Σαραντάκο στο έπος, ο Αριστέας αναφέρει τις χώρες από τις οποίες πέρασε και τους λαούς που κατοικούσαν σ΄ αυτές. Από τους ιστορικούς και τους μεταγενέστερους σχολιαστές, οι χώρες που διέτρεξε ο Αριστέας έχουν ταυτιστεί με αυτές που βρίσκονται στην αχανή έκταση που απλώνεται από τις βόρειες ακτές της Μαύρης θάλασσας ως  τη σημερινή Κίνα. Οι χώρες των Σκυθών εκτείνονταν στα βόρεια του Ευξείνου Πόντου, ως τον ποταμό Βόλγα. Οι χώρες των Σαυροματών βρίσκονταν μεταξύ Βόλγα και Ουραλίων (των Ριπαίων όπως αναφέρονται στο έπος), ανατολικότερά τους ζούσαν οι Αργιππαίοι και οι Θυσσαγέτες και ακόμα πιο ανατολικά, ως τα σύνορα της Κίνας, οι Ισσηδόνες.

Η χώρα των Αριμασπών τοποθετείται στη σημερινή Μογγολία και πέρα από αυτούς, στις ακτές της Ετέρας θάλασσας (του Ειρηνικού ωκεανού) κατοικούσαν οι Υπερβόρειοι. (Σημείωση: Ο συγγραφέας Δαμάστης ο Αιγιεύς (504 π.Χ) αναφέρει πως οι Υπερβόρειοι κατοικούσαν στις ακτές της Ετέρας θάλασσας. Εφόσον οι Έλληνες ονόμαζαν τη Μεσόγειο Έσω Θάλασσα, τον Ατλαντικό Έξω θάλασσα, οι μελετητές πιστεύουν πως Ετέρα Θάλασσα ήταν ο Ειρηνικός).

Ο γράφων ανακάλυψε ορισμένα σωζόμενα αποσπάσματα των επών του Αριστέα γραμμένα σε Δωρική Β, στην απαγορευμένη βιβλιοθήκη του Βατικανού, και τα οποία σύμφωνα με μία μικρή κατατοπιστική περίληψη στα λατινικά στην αρχή των Επών, αναφέρονται στις λεγόμενες χαμένες μυθικές φυλές για τις οποίες θα αναφερθώ στη συνέχεια των άρθρων, χρησιμοποιώντας αναγκαστικά τις πληροφορίες που μας αναφέρουν οι αρχαίοι συγγραφείς. Εδώ όμως προκύπτει ένα χρονολογικό πρόβλημα. Αν τα έπη είναι γραμμένα σε Δωρική Β, μια γραφή πολύ παλαιότερη του 1100 π.Χ, τότε γεννάται το ερώτημα πότε πραγματικά έζησε ο Αριστέας και πότε εγγράφησαν τα ‘Επη.

Από διαφόρους Αρχαίους (Ηρόδοτο, Στράβωνα, Παυσανία, Πλίνιο, Πλούταρχο, λεξικό Σουίδα) ή και μεταγενέστερους συγγραφείς μαθαίνουμε κάποια πράγματα σχετικά με τα έπη. Τα ‘Επη συνεπώς ήταν ευρέως γνωστά στους αρχαίους συγγραφείς, κρίνοντας από το πλήθος των αναφορών σε αυτά. Ωστόσο, φαίνεται πως έπε­σαν σχετικά νωρίς στη λήθη, ενώ η πατρό­τητα του έργου αμφισβητήθηκε ήδη από τον Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα (1ος αιώνας π.Χ).

Από τον ιστορικό Ηρόδο­το, αλλά και από τον Απολόδωρο αναφέρονται τα ταξίδια του Αριστέα στις χώρες των Κιμμερίων, των Αριμασπών των Ισσηδόνων, Σαρματών και άλλων παρά­ξενων και χαμένων σήμερα φυλών.

Μόνο 23 στίχοι επικού εξαμέτρου σώ­ζονται στο έργο του Λογγίνου «Περί ύψους», ενώ γίνεται σ’ αυτά αναφορά και στις «Χιλιά­δες» του Ιωάννη Τζέτζη. Το έργο του Αριστέα γνωρίζουμε ότι δεν υπήρχε ήδη από τον 3ο αίώνα π.Χ. Ποιος το κατέστρεψε και γιατί;

Η απάντηση θα αναδυθεί σιγά σιγά, καθώς θα προχωρούμε. Ας δούμε, επί του παρόντος, ορισμένα σχετικά με τον βίο του παράξενου αυτού ανθρώπου, του Αριστέα.

Η διήγηση που παραθέτει ο Ηρόδοτος και η οποία αναφέρθηκε ανωτέρω έχει δώσει αφορμή σε κάποιους σύγχρονους ερμηνευτές να θεωρήσουν την Αριμάσπεια ως ένα σαμανικό ποίημα και τον δημιουργό του, έναν σαμάνο του οποίου η ψυχή εγκατέλειπε κατά βούληση το σώμα και ταξίδευε σε άλλα μέρη. Κατ’ αυτήν την έννοια είναι περίεργη η μαρτυρία ενός αρχαίου συγγραφέα,  του Μάξιμου από την Τύρο. Σύμφωνα με τον Dowen (1980), ο Μάξιμος από την Τύρο, φαίνεται να έχει βασιστεί στα προλεγόμενα του ίδιου του Αριστέα.

Ο Μάξιμος μας λέει στο έργο του «Αρχαία Ελληνικά Μεγαθέματα» (38.γ), ότι ο Αριστέας ισχυριζόταν ότι η ψυχή του έβγαινε από το σώμα και πετούσε προς τον αιθέρα και ότι υπερίπτατο πάνω από όλη την Ελλάδα, τους βαρβαρικούς λαούς, και τα νησιά, όλα τα βουνά και ποτάμια και ότι το τέρμα του ταξιδιού του ήταν οι Υπερβόρειοι και ότι αυτό του επέτρεψε να αποκτήσει μία μοναδική σοφία.

Ο J.D.P. Bolton ήταν ο πρώτος που απέρριψε τη θρησκευτική ερμηνεία και πρότεινε ότι ο Αριστέας αντί για Έλληνας σαμάνος του 8ου αι. π.Χ. ήταν Έλληνας περιηγητής του 8ου αι. π.Χ., ο οποίος θα μπορούσε να έχει διηγηθεί στο έπος του ένα πραγματικό ταξίδι στη Μογγολία, ακολουθώντας τον Τανάϊν και το Βόλγα, μέσω των κτήσεων των Μαιωτών και των Σαυροματών, με κατεύθυνση το Πέρασμα της Τζουγγαρίας (κατ’ εκείνον, η πατρίδα του Βορέα και επομένως τα σύνορα της γης των Υπερβορείων). Κατά τον S. West ο Αριστέας, συνεχίζει την παράδοση της Οδύσσειας και των Αργοναυτικών μυθικών επών, και προπορεύεται του είδους της ουτοπικής ταξιδιωτικής λογοτεχνίας.

Η ιστορικός Φ. Ζαφειροπούλου στο άρθρο της «Υπερβόριοι», αναφέρει μια έμμεση παράδοση εμπνευσμένη από το πρωτότυπο κείμενο των Αριμασπείων Επών. Το κείμενο είναι γνωστό άμεσα, είτε στο σύνολό του, είτε αποσπασματικά, αλλά είναι κυρίως γνωστό με έμμεσο τρόπο μέσω των Πυθαγορείων ή ακόμα και μέσα από τα έργα του Ηρακλείτου του Ποντικού.

Αποδεικνύει, λοιπόν, ότι τα έπη που αφηγούνταν την ιστορία του Αριστέα, ο οποίος, έχοντας καταληφθεί από τον Απόλλωνα («Φοιβόλαμπτος γενόμενος») έφθασε στους Ισσηδόνες, έναν έντιμο και παραδοσιακό λαό του βορρά που ζούσε πέρα από τη Μαύρη Θάλασσα, μεταξύ των γνωστών Σκυθών και των μυστήριων μονόφθαλμων Αριμασπών, οι οποίοι πολεμούσαν τους Γρύπες, φύλακες του χρυσού και γείτονες των Υπερβορείων.

Όποτε και αν έζησε, ο Αριστέας πα­ραμένει μια μοναδική προσωπικότητα, αφού κάνεις αρχαίος δεν γνωρίζουμε να είχε διεισ­δύσει τόσο βαθιά στην Ασιατική Ήπειρο όσο αυτός, εκτός ίσως από τον πολύ μεταγενέ­στερο περιηγητή Maes Titianus (ρωμαϊκής και συριακής καταγωγής, αλλά ελληνικής Παιδεί­ας), τον οποίο χρησιμοποίησε ως πηγή και ο Κλαύδιος Πτολεμαίος.

Βέβαια, κάποιοι άλλοι αποδίδουν στον φιλόσοφο Φερεκύδη τον Σύρο (7ος – 6ος αί. π.Χ.) τα «Αριμάσπεια ‘Έπη» του Αρι­στέα. Κατά την γνώμη μου, το πιθανότερο είναι ότι ο Φερεκύδης τα αντέγρα­ψε απλά, ώστε να τα διασώσει. Ίσως κάτι να ήξερε, ίσως γνώριζε, ότι το έργο του Αριστέα κινδύνευε από κάποιους που δεν ήθελαν να υπάρχει.

Ο Αριστέας, ο Φερεκύδης και ο Έπιμενίδης είναι, πάντως, οι τελευταίοι λεγόμε­νοι «Θείοι» άνδρες (έχοντες υπερφυσικές δυ­νάμεις) που μας είναι γνωστοί, ευρισκόμενοι σχεδόν μεταξύ Μύθου και Ιστορίας. Από το τέλος τους και μετά, το σιδηρούν γένος κυριάρχησε ολοκληρωτικά, με τα γνωστά αποτελέσματα για τη «φθίνουσα» Ιστορία και την καθαρά υλιστική πλέον πορεία του ανθρώπου.

Διαβάστε εδώ το 1ο Μέρος

“Ο Άριστέας ο Προκοννήσιος”

Στο επόμενο 3ον Μέρος: “Οι Άριμασποί”

Πηγές:

  • Ηρ. 4.13.
  • Ηρ. 4.27.
  • Ηρ. 3.116.
  • Διόδ. Σ. 2.43.5.
  • Σχόλ. στον Πίνδ., Ολ. 3.24.137.
  • Ευστ., Σχόλ. στο Διον. Περ. 31.
  • Αισχ., Πρ. 802-806· Παυσ. 1.24.5· Πλίν., ΦΙ. 7.2.10· Solin. 15.20-22.
  • Ντορέτα Πέππα : Αριμάσπεια έπη – Αριστλεας ο Προκονήσιος
  • Δοκίμιο του Alberto Bernabé, “Un extraño viajero: Aristeas de Proconeso”, στο βιβλίο, Viajes en el Mediterráneo, Madrid, Editorial Universitaria, Ramón Areces
    Ηρόδοτος, Μελπομένη 
  • Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Εύξεινος Πόντος
  • Ερευνα -συλλογή πληροφοριών Γιώβη Βασιλική
  • West, S., “Herodotus on Aristeas
  • Δημήτριος Σαραντάκος : Οι πρώτες Αρχαίες Ελληνικές Εξερευνήσεις
  • Phillips, E.D., “The Legend of Aristeas
  • Huxley, G., “Aristeas and the Cyzicene
  • J.D.P. Bolton [Aristeas of Proconnesus (Oxford 1962)],    
  • Σ. Δωρικου & Κ. Χατζηγιαννάκη. Ελληνοππελασγικά γλωσσικά στοιχεία στις Υπερβόρειες Ευρωπαικές Γλώσσες
  • Τσαβέλλα-Evjen, Χ., Τα πτερωτά όντα της προϊστορικής εποχής του Αιγαίου (Αθήνα 1970),
  • Αισχ., Πρ. 802-806· Παυσ. 1.24.5· Πλίν., ΦΙ. 7.2.10· Solin. 15.20-22.
  • Παναγιώτης Λέντζος. Η κυριαρχία των Κιμμερίων στον Β Εύξινο πόντο και η υπο των Σκυθών διώξεις τους.
  • Richard Μπρεζίνσκι, Mariusz Mielczarek, Gerry Embleton, Οι Σαρμάτες 600 π.Χ.-450 μ.Χ. (με σειρά Men-at-Arms 373), Oxford: Osprey Publishing , 2002. ISBN 9781841764856 .
  • Davis-Kimball, Jeannine. 2002. “Πολεμιστές Γυναίκες: Αναζήτηση ενός αρχαιολόγου για κρυφές Ηρωίδες της Ιστορίας . Warner Books, Νέα Υόρκη. πρώτη έκδοση, 2003. ISBN 0-446-67983-6 (PBK).
  • Tadeusz Sulimirski , “Οι Σαρμάτες” (vol. 73 στην σειρά “Αρχαίοι λαοί και τόποι») London: Thames & Hudson / Νέα Υόρκη: Praeger, 1970.
  • Αλέξανδρος Guagnini (1538-1614), “Sarmatiae Europeae
  • Ηρόδοτος «Ιστορίαι»  4. 110-116 Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1914
  • Πολύβιος «Ιστορία»  20.4-6 38.1 Τύμφη. Evelyn S. Shuckburgh London: Macmillan, 1889
  • Πλίνιος «Φυσική Ιστορία» 4.80 J. M. Dent & Sons, Ltd., London, 1905
  • Βαλέριος Φλάκος Αργοναυτικά 6 Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1914
  • Ηροδότου Ιστοριών πρώτη επιγραφομένη Κλειώ Ι, 215-216
  • Emmy Patsi-Garin: Επίτομο λεξικό Ελληνικής Μυθολογίας, εκδ. οίκος «Χάρη Πάτση», Αθήνα 1969
  • Παυσανίας, Ἀττικά 24.6.5. Εκδώσεις Κάκτος
  • Διονύσιος ο Περιηγητής. Οἰκουμένης Περιήγησις,. Εκδώσεις Κάκτος
  • Ηρoδώτου Ιστορια  3.116 Εκδώσεις Κάκτος
  • Wells. Academik Greek Dictionaries and Encyclopedias
  • Νόννος, Διονυσιακά 48. 395 ff, 48. 449 ff
  • Ηρόδοτος, Ιστοριών 3. 116. 1, 4. 13. 1, 4. 27. 1, 4. 79. 1, 4. 152. 4 
    Invisible Lucans team. Περιοδικό Μυστήρια
  • Στράβων, Γεωγραφικά 8. 3. 12 
    Παυσανίας, Ελλάδος περιήγησις 1. 24. 6, 8. 2. 7, 1. 31. 2 
    Φιλόστρατος, «Τὰ ἐς τὸν Τυανέα Ἀπολλώνιον» 3. 48, 6. 1 
  • Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, Στρωματείς, 6.12.7.
  • Αριστοφάνου Ερήνης στ.1270
  • Ηροδότου Ιστορια 4,6
  • Στράβων , Γεωγραφία , 11.8.1
  • Γεωργιάδης, Θανάσης (2002). Περίπλους Ευξείνου, Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα
  • Τ. Sulimirski. Οι Σμαρτιανοί στη σειρά Αρχαίοι λαοί και μέρη (Θάμς & Hudson, 1970).
  • ED Phillips, “Ο μύθος του Αριστέα: Γεγονός και φαντασία στις πρώιμες ελληνικές έννοιες της Ανατολικής Ρωσίας, της Σιβηρίας και της εσωτερικής Ασίας” Artibus Asiae 18,2 (1955), σελ. 161-177
  • Λεξικό των Αρχαίων Ελληνικών και Περι-ελλαδικών φύλων, Δημητρίου Δ. Ευαγγελίδη