04
Παρ, Δεκ

Κάνε κράτηση Parking στο αεροδρόμιο

«Η Πολιτισμική και Οντολογική Σημασία των Ομηρικών Επών», γράφει ο Μιχάλης Μπατής

Στα προηγούμενα άρθρα που αναλύθηκαν λεπτομερώς (εδώ) και (εδώκατέστησαν αντιληπτά τα εξής:

       1.) Ότι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια δεν είναι δύο απλά ποιήματα τα οποία απαριθμούν κάποια έπη, αλλά περιέχουν σημαντικότατες πολιτισμικές, κοινωνικές κοσμολογικές και οντολογικές (θεολογικές) αλιγορικές έννοιες, τις οποίες ο Όμηρος πολύ έντεχνα έκρυψε κάτω από το πέπλο αφ 'ενός μεν του Τρωικού Πολέμου ( Ιλιάδα) και αφ 'ετέρου των περιπλανήσεων και των ταλαιπωριών που υπέστη ένας από τους βασικότερους ήρωες του Τρωικού Πολέμου για να επιστρέψει στην πατρίδα του (Οδύσσεια).

      2.) Μέσα από τα δύο έπη του Ομήρου αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης την ανάδυση του ανθρώπου στο φως από το ζωικό σκοτάδι που ευρίσκεται. Αυτή μάλιστα η διαδικασία ανάδειξης και διαμόρφωσης του υποκειμένου, οι πρώτες στοιχειώδεις εκδηλώσεις της, ήδη παρουσιάζουν μια εξέλιξη από το ένα έπος στο άλλο. Από την άποψη της εξέλιξης, η Οδύσσεια αντιπροσωπεύει ένα βήμα πέρα από την Ιλιάδα. Έτσι λοιπόν αναλύθηκαν και αποκαλύφτηκαν οι κριμένες σημασίες κάποιων σημείων που περιγράφονται στα Ομηρικά Έπη.

     3.) Μέσω της «ολιστικής» σοφίας του Ομήρου όπως αναφέρει ο Β. Χλέτσος σταδιακά αναδύθηκαν, διαχωρισμένα πλέον, τα τέσσερα στοιχεία με τη μορφή των αρχετυπικών ανθρώπινων υποδειγμάτων:

α)  Οι Ήρωες (φωτιά),

β)  Οι Φιλόσοφοι και επιστήμονες (αέρας)

γ)  Οι  Καλλιτέχνες (νερό) 

δ)  Οι Πολίτες-οπλίτες (γη)

Υπό αυτό το πρίσμα, η  Ιλιάδα σε ένα πρώτο επίπεδο  πραγματεύεται τον Πόλεμο, στην πιο αυθεντική και άγρια μορφή του. Πόλεμος Πατήρ Πάντων Βασικό δίδαγμα είναι ότι ο άνθρωπος συγγενεύει με τα θηρία (το έπος είναι γεμάτο από παρομοιώσεις ηρώων με άγρια ζώα της ζούγκλας).

  1. ) Τα έπη του Ομήρου καθίστανται μοναδικά όπως αναφέρει, καθώς ανάγονται στη σφαίρα της Προμηθεικής υπέρβασης και τον καθιστά μέγιστο δάσκαλο της ανθρωπότητας .

    5.) Χάρη δε στον κατά τα άλλα ασεβή (αλλά οπωσδήποτε αλληγορικό) ανθρωπομορφισμό των ομηρικών θεών για πρώτη φορά στη γνωστή ιστορία ο άνθρωπος σταματά να φοβάται το Θείο και επιχειρεί να το γνωρίσει.  Οι «αρχετυπικές» διηγήσεις του Ομήρου συνθέτουν μία ολιστική φιλοσοφία που άσκησε τεράστια επίδραση στη φυσική, ηθική και πολιτική φιλοσοφία της αρχαιότητας, γι’ αυτό και ο Πλάτωνας, έχοντας ασπαστεί πλήθος θεολογικών απόψεων του Ποιητή, τον ονόμασε αρχηγέτη των φιλοσόφων της Ιωνίας».


"Το κτίσιμο του Δούρειου Ίππου":, Τζιοβάνι Ντομένικο Τιέπολο (περ. 1760)

Στα αρχαία λογοτεχνικά έργα που χρησιμοποίησαν την αλληγορική μέθοδο, όπως τα Ομηρικά Έπη και οι Πλατωνικοί διάλογοι, τα βαθύτερα νοήματα είναι καλυμμένα υπό το ένδυμα της περιγραφής μυθικών ή και ιστορικών γεγονότων, προσώπων και διαλόγων.

Η προσπάθεια για συστηματική μελέτη της αλληγορίας των Ομηρικών Επών κατά την Μ. Κουρνέτα, έχει οδηγήσει στην έκφραση διαφορετικών απόψεων αναφορικά με την κατηγοριοποίησή της. Οι μελετητές κάνουν λόγο για την «φυσική» αλληγορία κατά την οποία τα φυσικά στοιχεία αντιπροσωπεύονται από ήρωες και θεούς, την «ψυχολογική» που αναφέρεται στην έννοια της ψυχής με έντονο το μυστικιστικό στοιχείο, και στην «ηθική» η οποία συνδέει ηθικές αρετές ή ταπεινά πάθη με διαφορετικές μυθικές απεικονίσεις. Ωστόσο, τα διαφορετικά ερμηνευτικά επίπεδα εμπλέκονται και συνδέονται μεταξύ τους και πιθανόν η προσπάθεια κατηγοριοποίησής τους να εξυπηρετεί κυρίως την μελέτη τους.

Επίσης στα Ομηρικά Έπη όπως αναφέρει ο Β. Χλέτσος, περικλείεται  κατά τρόπο αριστοτεχνικό όλη η  αρχαία Ελληνική κοινωνιο-θρησκευτική μυθιστορία. Το νοηματικό όμως εύρος τους εκτείνεται πολύ πιο πέρα από τα όρια της καλλιτεχνικής δημιουργίας και αφήγησης μυθολογικών ή ιστορικών γεγονότων,  καθώς όπως θα αποκαλυφθεί στην συνέχεια, σε αυτά  περιέχονται σημαντικότατες πολιτισμικές, κοινωνιολογικές, κοσμολογικές και θεολογικές έννοιες, τις οποίες ο «μυθαγωγός» Όμηρος πολύ έντεχνα έκρυψε κάτω από το πέπλο αφ' ενός μεν του Τρωικού Πολέμου ( Ιλιάδα),  και αφ' ετέρου στις δοκιμασίες που  περίμεναν τον πολυμήχανο Οδυσσέα στη προσπάθεια του επιστροφής του στην πατρίδα του (Οδύσσεια).

Αν δώσουμε πίστη στα λεγόμενα του Παυσανία (IX. 9, 5), ο Καλλίνος που έζησε κατά το 650, παραδέχονταν πως ο Όμηρος έγραψε και το έπος Θηβαΐς. Ο Ηρόδοτος πάλι (II, 117 και IV, 32) λέει πώς οι παλαιοί θεωρούσαν τον Όμηρο για ποιητή δύο άλλων επών, πού ήταν γνωστά το ένα με το όνομα Κύπρια έπη και το άλλο με τον τίτλο Επίγονοι. Ο Αριστοτέλης (Ποιητική IV, 1448b, 10), ακολουθώντας άλλη παράδοση, πίστευε πως και το κωμικό έπος Μαργίτης ήταν γραμμένο από τον Όμηρο, ενώ ο Θουκυδίδης (III, 104) αποδίδει στον Όμηρο και τον Ύμνο στο Δήλιο Απόλλωνα.

Όπως βλέπουμε, η αρχαία παράδοση, χωρίς καμιά εξαίρεση, δέχονταν πώς έζησε κάποτε ένας μεγάλος ποιητής που τον έλεγαν Όμηρο. Αν οι αρχαίες μαρτυρίες δεν συμφωνούν σε κάτι, αυτό είναι: Τα χρόνια που έζησε ο ποιητής και το μέρος που γεννήθηκε. Ο Ηρόδοτος (II, 53) νομίζει πως ο Όμηρος έζησε κατά το 800. Ο Θουκυδίδης πάλι δεν μπορεί να προσδιορίσει με ακρίβεια το χρόνο της ακμής του ποιητή, γι' αυτό λέει πως ήταν πολύ μεταγενέστερος του Τρωικού πολέμου (Α, 3, 3). Υπάρχουν κι' άλλες μαρτυρίες που δεν θεωρούνται υπολογίσιμες, γιατί δε βασίζονται σε θετικά γεγονότα.

Στα Ομηρικά έπη, δεν καταγράφεται ταυτολογικά η γενικότερη κοινωνία μέσα στην οποία δημιουργείται. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά  των θεών και των nρώων της Ιλιάδας και της Οδύσσειας-, Αυτά της Μυκnναϊκής εποχής κατά την οποία υποτίθεται ότι γίνεται ο πόλεμος της Τροίας, του 8ου αιώνα κατά τον οποίο ενδεχομένως έζησε ο Όμηρος και έδωσε μια καλλιτεχνική συνθετική φόρμα στο υλικό των επών ή τα γνωρίσματα του 6ου αιώνα, όταν μαρτυρείτε n πρώτη καταγραφή των επών αυτών;

Η Επίσημη όμως καταγραφή των ομηρικών επών φαίνεται ότι έγινε στην Aθήνα κατά τον 6ο αι. π.X. (την εποχή μάλλον που κυβερνούσε την πόλη ο τύραννος Πεισίστρατος ή ο γιος του Ίππαρχος, το 560-510 π.X.), για να υποχρεώνονται οι ραψωδοί να απαγγέλλουν τα έπη στη γιορτή των Παναθηναίων με βάση το κείμενο της επίσημης, ας πούμε, έκδοσης και να αποφεύγονται έτσι παρεμβολές.

H Οδύσσεια αποτελείται από 12.110 στίχους, ενώ η Iλιάδα από 15.693, και από τον 3ο αι. π.X. παρουσιάζονται χωρισμένες σε 24 ραψωδίες καθεμιά, στα μέρη δηλαδή που απαγγέλλονταν το ένα μετά το άλλο από τους ραψωδούς. Oι ραψωδίες διακρίνονται με τα 24 γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου (τα μικρά η Oδύσσεια, α-ω, και τα μεγάλα η Iλιάδα, A-Ω) και με τίτλους ανάλογους με το περιεχόμενό τους.

Με τον Όμηρο, πιθανόν, έγινε η μετάβαση από το προφορικά διατυπωμένο ηρωικό άσμα στη γραπτώς σχεδιασμένη ποίηση, την οποία τώρα οι ραψωδοί (ῥάπτω + ᾠδή), ακουμπώντας σε ένα ραβδί, σύμβολο εξουσίας, απήγγελλαν όρθιοι –για να κρατήσουν το ρυθμό– και χωρίς μουσική υπόκρουση όπως οι αοιδοί. Απήγγελλαν τα παλαιότερα έπη, κυρίως τα ομηρικά, και ως επί το πλείστον δε δημιουργούσαν δικά τους έργα. Ταξίδευαν συνήθως από τόπο σε τόπο και συμμετείχαν συχνά στις μεγάλες γιορτές, σε αντίθεση με τους αοιδούς που μάλλον ζούσαν στις αυλές των βασιλιάδων.


Όμηρος




Διαβάζοντας προσεκτικά την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, θα δούμε πως πουθενά οι Αχαιοί, οι Δαναοί, οι Αργείοι, δηλαδή οι λαοί που αναφέρονται και περιγράφονται τα έθιμα τους και οι βοιωτικές συνθήκες τους, δεν είναι οργανωμένοι σε Κράτος. Ούτε στρατός μόνιμος υπάρχει, ούτε εκτελεστική ή νομοθετική εξουσία, ούτε ατομική ιδιοκτησία, ούτε θεσμοί γενικώς που να δείχνουν πως οι λαοί αυτοί πέρασαν σε ανώτερο στάδιο εξέλιξης όπως αναφέρει ο Ιωάννης Κορδάτος.

Μερικές πτυχές της ομηρικής κοινωνίας είναι συνυφασμένες με την ιδέα μιας κοινωνίας των Πρώιμων Σκοτεινών χρόνων όπου κυριαρχούν οι "μεγάλοι άνδρες". Πρόκειται για μια κοινωνία τοπική, μικρής κλίμακας, πατριαρχική και αγροτική, που τη χαρακτηρίζει ο ανταγωνισμός μεταξύ μεμονωμένων ανθρώπων και ομάδων για την τιμή και την καταξίωση. H τιμή αποκτιόταν μέσω της ανδρείας στη μάχη και της παράθεσης πλουσιοπάροχων γιορτών σε συνδυασμό με τη διαπραγματευτική τους ικανότητα. Υπήρχε ένας έντονος διαχωρισμός μεταξύ της τάξης των αριστοκρατών και του κοινού λαού.

Η κοινωνία γενικότερα εκείνα χρόνια ήταν οργανωμένη με βάση το Γένος. Υπήρχαν δηλαδή ομάδες - ομάδες που είχαν αρχηγούς που τους ονόμαζαν βασιλείς, γέροντας, άνακτας που κατοικούσαν σε ορισμένες περιφέρειες, περιτειχισμένες γύρω γύρω με κάστρα εξ αιτίας ληστρικών επιδρομών.

Οι άνακτες, βασιλείς, γέροντες ήσαν οι αρχηγοί, δεν είχαν όμως την εξουσία που έχουν οι μονάρχες στα κατοπινά χρόνια. Η θέλησή τους δεν ήταν απόλυτη. Σε καιρό πολέμου και επιδρομών είχαν μεγαλύτερη δικαιοδοσία, σε καιρό ειρήνης όμως τα δικαιώματα τους ήταν περιορισμένα. Όταν πρόκειται να πάρουν σοβαρές αποφάσεις καλούν το λαό και στις λαοσυνάξεις αυτές παίρνονται από κοινού οι αποφάσεις. Ακόμα και η δουλεία δεν έχει τη μορφή πού πήρε στην Ελλάδα από τον 8ο αιώνα και εντεύθεν.

Οι δούλοι δεν είναι σκλάβοι με την πραγματική σημασία της λέξης. Είναι παραγιοί και ψυχογιοί του αρχηγού της οικογένειας. Το ίδιο και οι σκλάβες, είναι ψυχοκόρες και παραδουλεύτρες, γιατί δεν έχουν ακόμα ωριμάσει οι αντικειμενικοί όροι, ώστε από την εργασία τους να βγαίνει χρήσιμη υπεραξία. Η εργασία γίνεται από κοινού από όλα τα μέλη του γένους. Ακόμα και οι βασιλείς και οι άνακτες δουλεύουν. Ο Οδυσσέας φτιάχνει μόνος του το κρεβάτι του. Ο Τηλέμαχος καταπιάνεται με δουλειές του χεριού. Η Ναυσικά πλένει τα ρούχα της μαζί με τις δούλες στο ποτάμι. Το ίδιο γίνεται και στα αμπέλια και στα χωράφια. Κ' εκεί πηγαίνουν όλοι μαζί και δουλεύουν. Δεν υπάρχουν αφέντες και εργάτες . Όπου δε αναφέρονται οι θήτες είναι φως φανερό πως πρόκειται για στίχους που έχουν προστεθεί από τους ραψωδούς και τους “κωδικοποιήσαντας” την Ιλιάδα και Οδύσσεια στα χρόνια του Πεισίστρατου.

Στα Ομηρικά έπη παρατηρείται μια τριπλή απελευθέρωση του ατόμου, με  τελικό προορισμό  την ενότητα  και την αυτονόμηση της συνείδησης  και της ιστορίας, απελευθέρωση βιολογική, ανθρωπολογική και  κοινωνιολογική:

      α.) Ο  άνθρωπος  διακρίνεται  οντολογικά  και  ποιοτικά  σε  σχέση  με τα άλλα  είδη ζωής  του κόσμου  επειδή  είναι  το μόνο ον  που έχει  τη δυνατότητα  να  εξίσταται  από  τον εαυτό  του, από  τη  φυσική  του  διανοητική  κατάσταση  και  να  αρθρώνει  λόγο  για  τα όντα,  να  μελετά  και να  αφηγείται  τον τρόπο  ύπαρξης  όλων των όντων.

       β). Ο  άνθρωπος  για πρώτη φορά  αυτονομείται  από  οποιαδήποτε  μορφή  ανορθολογικής   εξουσιαστικής  αυθεντίας, και  την   θεϊκή  και την ηρωική. Ο  άνθρωπος  πλέον είναι  ίσος  με τους ήρωες  και τους  θεούς  και  τυγχάνει  ισότιμης  μεταχείρισης  μέσα  στην κοινωνία.   

      γ). Ο  άνθρωπος  χειραφετείται  για πρώτη φορά  από  την καταναγκαστική  κολεκτιβιστική  κοινωνία  και  συγκροτείται  ως άτομο  σκεπτόμενο  και έχει τη δυνατότητα  να  διακρίνεται  για την  ιδιαίτερη προσωπικότητά  του  κομίζοντας  μια  αυτόνομη  ταυτότητα  διακριτή  από  το  την κοινωνία. Άρα, έχουμε  μια  κοσμοϊστορική  πρωτοφανή  αλλαγή  για το ανθρώπινο είδος, την  γέννηση  για πρώτη φορά  στην ανθρώπινη ιστορία  της  ατομικότητας, όχι  με την νεωτερική έννοια. Πρόκειται  για  τη συγκρότηση  του συλλογικού  ατόμου 

Στα Ομηρικά έπη Επίσης, δεν παρατηρείται η ύπαρξη μεσαίας τάξης, παρόλο που υπάρχουν αναφορές σε κάποια εξειδικευμένα επαγγέλματα, όπως για παράδειγμα σε προφήτες, σε ξυλουργούς, σε θεραπευτές και σε αοιδούς. Ακόμα και οι βασιλείς, όμως, είναι άνθρωποι που δουλεύουν καμιά φορά με τα χέρια τους στα αυτάρκη νοικοκυριά τους. Οι άνθρωποι ζουν στην ύπαιθρο και η πόλη λειτουργεί μόνο ως καταφύγιο και χώρος συναντήσεων. Η φιλοξενία δε αποτελεί συστατικό στοιχείο της κοινωνίας και συμβάλει στην κοινωνικοποίηση των νεαρών βασιλόπουλων, όπως ο Τηλέμαχος, αλλά και στην απόδοση τιμής μεταξύ ίσων.

Συνεπώς στα Ομηρικά έπη μια κοινωνία πού έχει για βασική “κοινοτική” μονάδα το Γένος. Εδώ και εκεί φυσικά γίνεται λόγος για θεσμούς που δείχνουν πώς το Γένος διασπάσθηκε, πως υπάρχει η κληρονομική διαδοχή, πώς υπάρχει για ορισμένα είδη ατομική ιδιοκτησία, πως μερικοί Αρχηγοί έχουν εξαιρετική δικαιοδοσία. Μα όλοι αυτοί οι θεσμοί είναι νεότεροι και οι σχετικοί στίχοι είναι προσθήκες των ραψωδών.

Το παλαιότερο κείμενο αγνοούσε όλους τους τέτοιους θεσμούς. Γι' αυτό και ο Οδυσσεύς όταν ξαναγυρίζει στο νησί του δεν έχει κανένα δικαίωμα και δεν μπορεί να εξουσιάσει και αυτή τη γυναίκα του. Το βιός του το έτρωγαν οι Μνηστήρες της Πηνελόπης. Ο γιος του ο Τηλέμαχος αν και βασιλόπουλο δεν είχε κανένα κύρος και αναγκάσθηκε ο πολυμήχανος πατέρας του με δόλο να ξεπαστρέψει τους Μνηστήρες, αφού ούτε ίχνος κρατικής εξουσίας υπήρχε στο “βασίλειο” του. Έπειτα πουθενά στα δυό έπη δεν γίνεται λόγος για νόμισμα και για εμπόριο. Οι ανταλλαγές γίνονταν πράγμα με πράγμα και σε μικρή κλίμακα. Αν πάλι ξεκαθαρίσουμε τα ομηρικά έπη από τις νεώτερες προσθήκες τους θα ιδούμε πώς περιγράφουν μάλλον κτηνοτροφικό παρά γεωργικό βίο. Από τα όσα πάλι λέγονται για την καλλιέργεια της γης μερικά είναι περιγραφή συνθηκών που ίσχυαν στον 8ο και τους ύστερα αιώνες. Εξ άλλου στον αρχικό πυρήνα της Ιλιάδας και της Οδύσσειας περιγράφεται η παλαιότερη εποχή που ο γεωργικός βίος δεν είχε ακόμα επικρατήσει, εξ αιτίας των ληστοπειρατικών επιδρομών.

Ο πολιτισμός τον οποίο περιγράφουν τα ομηρικά έπη είναι κυρίως ο μυκηναϊκός (12ος αι. π.Χ.), με στοιχεία μεταγενέστερα έως την εποχή του ποιητή. Στα έπη αντικατοπτρίζεται η παραδοσιακή εικόνα του κόσμου των ανθρώπων των γεωμετρικών χρόνων (11ος–8ος αι. π.Χ.) και των αριστοκρατικών ιδεωδών των ηρώων του παρελθόντος (ηρωικές περιπέτειες και αγώνες), αλλά ταυτόχρονα δίνεται και ο ραγδαίος μετασχηματισμός της εικόνας αυτής που προηγήθηκε του αποικισμού και της ακμής του εμπορίου στα μετέπειτα χρόνια.

Ο κόσμος αυτός προβάλλεται σε δύο φάσεις: σε καιρό πολέμου, στην Ιλιάδα, και σε καιρό ειρήνης, στην Οδύσσεια. Η αντίληψη για την ανθρώπινη ζωή αναδύεται μέσα και από τους δύο αυτούς κόσμους. Σημαντικό συστατικό στοιχείο του κόσμου των επών είναι η κοινωνία των ολύμπιων θεών, ενωμένη με χαλαρό σύνδεσμο κάτω από την κυριαρχία του Δία. Η προσέγγιση ανθρώπων και θεών γίνεται με τρόπο εντυπωσιακό.

Οι δώδεκα θεοί του Ολύμπου και οι άλλες υποδεέστερες θεότητες αποτελούν το θρησκευτικό κύκλο των ομηρικών επών. Ζουν ευτυχισμένοι στον Όλυμπο ή απλούστερα στον ουρανό, είναι αθάνατοι, ωραιότεροι και πολύ ισχυρότεροι από τους ανθρώπους. Έχουν σώμα με θείο αίμα που ονομάζεται ἰχώρ (ὁ), τρέφονται με ἀμβροσία (= αθανασία) και πίνουν νέκταρ (= οίνο ερυθρό). Η λατρεία των θεών γίνεται στους ναούς και εκδηλώνεται με θυσίες και προσφορές: σπονδές (< σπένδω = χύνω οίνο) για τους θεούς και χοές (< χέω) για τους νεκρούς και τις χθόνιες θεότητες. Αναφέρονται επίσης αγάλματα θεών, βωμοί και ιεροί χώροι. Οι θυσίες αποτελούν σταθερό στοιχείο της ευσέβειας· μεγαλύτερες ήταν οι ἑκατόμβες (εκατό βόδια), που δήλωναν περισσότερο την πανηγυρική επίσημη θυσία.

Οι αγγελιαφόροι και οι κήρυκες (Διὸς ἄγγελοι) είναι, επίσης, ιερά πρόσωπα, προστατευόμενα από το Δία, και με το σύμβολο του αξιώματός τους (σκῆπτρον) μπορούν να πηγαινοέρχονται ελεύθερα στα αντίπαλα στρατόπεδα. Ο ομηρικός άνθρωπος πιστεύει στην ύπαρξη της ψυχής, στο μεταθανάτιο αποχωρισμό της από το σώμα, 48 / 26-27 49 / 27 καθώς και στην εγκατάστασή της στον Άδη. Οι σκιές των νεκρών (εἴδωλα καμόντων) περιφέρονται άσαρκες στον Κάτω κόσμο, τιμωρούνται στο σκοτεινό Τάρταρο ή ανταμείβονται στα Ἠλύσια πεδία (άλλη ονομασία: Μακάρων νήσοι = ευλογημένα νησιά), ανάλογα με τις πράξεις τους.




Σύμφωνα με την Μ. Κουρνέτα, ο Όμηρος, αν και θεωρήθηκε ο κατ’ εξοχήν Ποιητής στην αρχαιοελληνική συνείδηση, δεν περιορίστηκε στο να θεωρείται μια εξέχουσα προσωπικότητα της αρχαιοελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και ως η πλέον σοβαρή και αξιόπιστη πηγή μιας πλειάδας επιστημονικών και πολιτισμικών γνώσεων σε ένα μεγάλο εύρος τομέων. Το γεγονός αυτό συνέτεινε σημαντικά στη θεώρησή του ως αυθεντίας. Η δε επιρροή του ήταν τέτοια που, όπως αναφέρει ο Hugo Koning (2010), «συχνά συγκρίθηκε και με τη Βίβλο» (σ. 51). Η μοναδικότητα του φαινομένου αυτού υπογραμμίζεται καθώς στον ίδιο διαβάζουμε ότι «οι Έλληνες που αναφέρονταν σε χωρία του υπαινίσσονταν ή αναφέρονταν ξεκάθαρα στο πρόσωπό του με ένα ζήλο» (σ. 51) που, κατά την άποψη του Mehmel (1954), όπως αναφέρεται στον Koning (2010).

Κατά πόσο όμως γνωρίζουμε πραγματικά τα Ομηρικά Έπη; Πόσες και ποιες είναι άραγε οι ανεξερεύνητες «πτυχές» και τα «κρυμμένα νοήματα» τους; Μήπως οι αρχαίοι σοφοί είχαν σημαντικούς λόγους να τονίζουν ότι εκτός από κορυφαίος ποιητής ο Όμηρος υπήρξε και μέγας «αλληγοριστής» που δίδαξε με ποιητικό τρόπο περί του παντός;

Η ίδια η λέξη «αλληγορία», σύμφωνα με τον Ηράκλειτο τον Αλληγοριστή (1ος αι. μ.Χ.), όπως φανερώνει τη σημασία της αφού ετυμολογείται από το αγορεύω περί άλλου και εννοεί «τον λόγο που ενώ μιλάει για κάτι υπονοεί κάτι άλλο», ωστόσο η αντίστοιχη λέξη που χρησιμοποιούταν στην κλασική αρχαιότητα ήταν η λέξη «υπόνοια» που μεταχειρίστηκε μεταξύ άλλων και ο Πλάτωνας στην Πολιτεία για να περιγράψει τον αλληγορικό χαρακτήρα του Ομηρικού έργου.

Κατά την Μ. Κουρνέτα, έχει υποστηριχτεί, ότι η αλληγορική ερμηνεία της Ιλιάδας και της Οδύσσειας υιοθετήθηκε από τους Στωικούς και Νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, όχι μόνο για την «υπεράσπιση» του Ομήρου, αλλά και για την υποστήριξη των φιλοσοφικών τους οπτικών. Πέραν αυτού, όμως, φαίνεται ότι η αλληγορική ερμηνευτική προσέγγιση αναπτύχθηκε συστηματικά και ως απλή φυσική συνέπεια του γεγονότος ότι είναι συνυφασμένη με την πρώιμη χρονικά αρχαία ελληνική σκέψη. Μια πρώτη απόπειρα ιστορικής ιχνηλάτησης του θέματος αποκαλύπτει ότι από την αρχαία ακόμα εποχή τα Ομηρικά Έπη ήλξαν το ενδιαφέρον των φιλοσόφων και έγιναν αφορμή για την ανάπτυξη διαφορετικών αναγνώσεων, σε μια προσπάθεια ανάδυσης μιας δυσδιάκριτης αλήθειας που φερόταν να τα διέπει. Και η αλληγορική ερμηνεία αποτέλεσε μια πρόσφορη μέθοδο.

Στην πορεία του παρόντος άρθρου θα συναντήσουμε και θα θίξουμε και διάφορα άλλα σημεία, με τα οποία αφ' ενός μεν θα αποκαλυφθεί η θεό-οντολογική διάνοια που κρύβεται πίσω από το όνομα Όμηρος και αφ' ετέρου η συνέχεια της θεό-οντολογικής  και κοσμολογικής Ελληνικής παράδοσης.

Προς το παρόν ας δούμε ποιος ακριβώς είναι ο σκοπός κάθε ενός από τα Ομηρικά Έπη, ώστε να διευρύνουμε την συνειδητότητά μας για να τα προσεγγίζουμε κάτω από την σωστή οπτική.







Ο Πρόκλος, ο οποίος -προσεγγίζοντας τα Ομηρικά Έπη- αναφέρει ότι χρησιμοποίησε το μυθικόσυμβολικό τρόπο εξήγησης που απαιτούσε τη χρήση της απορρήτου θεωρίας του και του σώματος γνώσεων που προηγείτο αυτής με την βοήθεια της οποίας επιτυγχάνεται η ορθή κατανόηση των μύθων για τους θεούς. Κατ’ εκείνον υπάρχουν δύο τρόποι κατανόησης ενός μυθικού ποιήματος: ο κυριολεκτικός, εκείνος που εκλαμβάνει τους θεούς των μύθων ως φυσικά φαινόμενα, και εκείνος που είναι σύμφωνος με την «απόρρητο θεωρία» του Πρόκλου τον οποίο θεωρεί και ως μόνο σωστό.

      Συνεχίζοντας ο Πρόκλος αναφέρει ότι  η τυφλότητα του Ομήρου είναι συμβολική μιας και ο Ομηρος μας αποκαλύπτει ύψιστες θεολογικές και κοσμολογικές έννοιες, για την απόκτηση των οποίων δεν χρειάζονται οι αισθήσεις μας, αλλά μόνο η νόησή μας.
      Μας επισημαίνει δε στα Σχόλια στην Πολιτεία του Πλάτωνα (1.175 ) :"Νομίζω δηλαδή πως οι μύθοι θέλουν να συμβολίσουν με την Ελένη όλη την ωραιότητα του κόσμου της γένεσης που έλαβε υπόσταση με την δημιουργία, και ωραιότητα για την οποία ξεσπά μέσα σε όλο τον χρόνο ο πόλεμος των ψυχών, μέχρι την στιγμή που οι πιο νοερές ψυχές (= Έλληνες ), επικρατώντας των άλογων μορφών της ζωής ( = Τρώες ), οδηγηθούν από τον κόσμο τούτο στον εκεί τόπο (= νοητό), απ΄ όπου ξεκίνησαν καταρχάς".

       Ο δε Ερμείας στα Σχόλιά του στον Φαίδρο ( 214.18 ) μας αναφέρει : Οι θεωρητικότερον δε εξηγησάμενοι την Ιλιάδα και την Οδύσσειαν και την άνοδον...διο, φασίν, εν τη Ιλιάδι, επειδή η ψυχή πολεμείται εκ της ύλης, μάχας και πολέμους και τα τοιάυτα εποίησεν, εν δε τη Οδυσσεία..παραπλέοντα τας Σειρήνας και εκφεύγοντα την Κίρκην, τους Κύκλωπας, την Καλυψώ και πάντα τα εμποδίζοντα προς αναγωγήν ψυχής και μετά ταύτα απελθόντα εις την πατρίδα, τουτέστιν εις το νοητόν. 

      Σταχυολογώντας μερικά σημεία που αναλύει ο Πρόκλος, παίρνουμε μια ιδέα για το τι ακριβώς σημαίνουν οι διάφορες περιγραφές των Ομηρικών επών :

      Ο Οδυσσέας μετά τον γυρισμό στην πατρίδα του, του ζητείται να πολεμήσει κάποιους βαρβάρους, αλλά αυτός αρνείται, δηλαδή η ψυχή ενθυμούμενη τι πέρασε διστάζει να ξανακατεβεί μήπως και υποπέσει σε λάθη".

      Ο Πρόκλος - Σχόλια στον Παρμενίδη 1030.1 Ο Νους ( = δηλαδή το νοητό ) είναι το μυστικό λιμάνι της ψυχής, στο οποίο η ποίηση οδηγεί τον Οδυσσέα μετά την πολλή περιπλάνηση  της ζωής". (η ψυχή - Οδυσσέας γυρνά στο νοητό από όπου προήλθε)

      Πρόκλος - Σχόλια στον Παρμενίδη 1035.34 "Για αυτό ( ο άνθρωπος ) πρέπει να απογυμνωθεί από το σαρκίο το οποίο είναι περιβεβλημένος, όπως ο Οδυσσέας από τα κουρελιασμένα ρούχα του και να μην ενδύεται πλέον" ( ο σκοπός της ψυχής είναι να απαλλαγεί από τους χιτώνες που έχει ενδυθεί για να μπορέσει να ενωθεί ξανά με την πηγή της που είναι το νοητό).

Με άλλα λόγια η Ιλιάδα αλληγορεί την δημιουργία του κόσμου και την κάθοδο των ψυχών στον αισθητό κόσμο, ενώ η Οδύσσεια αλληγορεί την προσπάθεια και την πορεία που καλείται η κάθε ψυχή να ακολουθήσει ώστε να επιστρέψει στον Πατέρα της στο νοητό. Για αυτό λοιπόν και δεν θα εκπλαγούμε από την αποκάλυψη που μας κάνει ο Πρόκλος ότι η τυφλότης του Ομήρου είναι συμβολική μιας και ο Όμηρος μας αποκαλύπτει ύψιστες θεολογικές και κοσμολογικές έννοιες, για την απόκτηση των οποίων δεν χρειάζονται οι αισθήσεις μας, αλλά μόνο η νόησή μας.

 Ο Όμηρος, αντίθετα, ακολουθώντας μιαν άλλη και τελειότερη, κατά την γνώμη μου, κατάσταση της ψυχής, απομακρυνόμενος από το κατ' αίσθηση ωραίο και τοποθετώντας τη νόησή του πάνω από κάθε ορατή και φαινομενική αρμονία, υψώνοντας μάλιστα τον νου τής ψυχής του προς την αόρατη και πραγματική υπαρκτή αρμονία και οδηγημένος στην αληθινή ωραιότητα, έχασε το φως του, όπως λένε εκείνοι που συνηθίζουν κάτι τέτοια μυθολογήματα.... είναι πάντως ολοφάνερο ότι οι μυθοπλάστες δικαιολογημένα λένε ότι τυφλώθηκε εκείνος που αγαπά την θέαση τέτοιων πραγμάτων στον κόσμο, αυτός που από τα φανερά πράγματα και τις απεικονίσεις ανυψώθηκε προς την απόκρυφη για τις αισθήσεις μας θέαση.

      Αφού λοιπόν κάποιοι έκρυβαν μέσω των συμβόλων κάθε φορά την περί των όντων αλήθεια, έπρεπε και η παράδοση σχετικά με αυτούς να μεταδοθεί στους μεταγενεστέρους με τρόπο κυρίως συμβολικό".

      Πρόκλος - Σχόλια στην Πολιτεία 1.174 (Άλλωστε και η λέξη μυστήρια προέρχεται από το ρήμα μύω που σημαίνει κλείνω τα μάτια. Κλείνω τα μάτια γιατί δεν μου χρειάζονται ανοιχτά, μιας και σε ότι μυηθώ, θα μυηθώ με την νόηση μου και θα αποφύγω τις αισθήσεις που θα μου δώσουν απατηλή εικόνα και γνώση)

Προσωπική γνώμη του γράφοντος είναι ότι πολύ πιθανόν λοιπόν το όνομα Όμηρος να ετυμολογείται από το Ο+μη+ορών = αυτός που δεν βλέπει.

Αποκαλυπτικός είναι και ο Πορφύριος στον επίλογο του έργου του "Περί του εν Οδυσσεία των Νυμφών Αντρου" :"Δεν πρέπει, λοιπόν, να θεωρηθούν οι ερμηνείες που παρετέθησαν παραπάνω ότι είναι απατηλές και γεννήματα φαντασιόπληκτων. Αλλ' αφού αναλογιστούμε την μεγάλη αξία της παλαιάς σοφίας και πόσον μεγάλη υπήρξε η φρόνηση τού Ομήρου και η ακρίβειά του, να μην τα θεωρήσουμε άχρηστα, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι κάτω από τον μύθο αλληγορούνται από τον Όμηρο οι θειότερες εικόνες. Διότι δεν ήταν δυνατόν παρά να πλάσσει μια επιτυχή ολοκληρωμένη εικόνα, προσαρμόζοντας ορισμένα αληθινά στοιχεία".

Πηγές:

  • Τερέζης, Χ. Α. (2005). Πρόκλος: διαλεκτική και θεωρία στον νεοπλατωνικό Πρόκλο, ένα σχόλιο στον πλατωνικό διάλογο Αλκιβιάδης. Θες/νίκη: Εκδόσεις Ζήτρος.
  • Campbell, J. (1990). Μύθοι και παραδόσεις: μια βαθύτερη προσέγγιση. Αθήνα: Εκδόσεις Ιάμβλιχος.
  • Γιαννης Κ. Κορδατος.  Προλεγόμενα στο Ομηρικό ζήτημα
  • Βασίλειος Χλέτσος. Το μυητικό ταξίδι των Ομηρικών Επών
  • Dodds, E. R. (2004). Proclus, The elements of theology. Oxford: Clarendon Press.
  • Μαρία Κουρνέτα. Το Μυστικό Νόημα: μια συγκριτική προσέγγιση στωικών & νεοπλατωνικών αλληγορικών αναγνώσεων των ομηρικών επών Ιλιάς & Οδύσσεια
  • Βασίλειος Μάστορης. Παρομοίωση και Συναίσθημα στον ομηρικό κόσμο. Η παρομοίωση ως μηχανισμός διαμόρφωσης του συναισθηματικού κόσμου.
  • Finkelberg, M. (χ.χ.). Canonizing and decanonizing Homer: Reception of the Homeric poems in antiquity and modernity. Στο Nichoff (ed.) Homer and the Bible in the eyes of ancient interpreters (15-27). Jerusalem Studies in Religion and Culture
  • Πέπn Ρnγοπούλοu. Πολιτισμός - Μύθος – Μυθολογία
  • Α Καρακάση -. Τα λογοτεχνικά γένη και είδη στην Ελληνική Αρχαιότητα, 2015
  • Koning, H. (2010). The other poet: the ancient reception of Hesiod
  • Δ.Ν. Μαρωνίτη, Λ. Πόλκα, Κ. Τουλούμη. Αρχαϊκή Επική Ποίηση
  • Πορφύριος (1991). Περί του Πλωτίνου βίου και της τάξεως των βιβλίων αυτού. Επιμ. Π. Καλλιγάς. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.
  • Πορφύριος. (2009). Περί του εν Οδυσσεία των νυμφών άντρου, Προς Μαρκέλλαν, Αφορμαί προς τα Νοητά. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος.
  • Πρόκλος. (2006). Εις τας Πλάτωνος Πολιτείας Υπόμνημα (Α’). Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος.
  • Πρόκλος. (1999). Περί της κατά Πλάτων Θεολογίας, Βιβλίον Α’. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος.
  • Block elinikoskoinotismos 2012
«Η Ελληνοπελασγική Καταβολή των Υπερβορείων: Μύθος...
«Τα Εσωτερικά Νοήματα της Ομήρου Οδύσσειας» (Μέρος...

By accepting you will be accessing a service provided by a third-party external to https://intownpost.com/

→ Όροι Χρήσης ←
→ Πολιτική Cookies ←

Υλοποίηση: Infinite - Colors
2020 © InTownPost.com
0
Shares