fbpx

«Τα Δελφικά Παραγγέλματα και οι Δέκα Εντολές», γράφει ο Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

mixalis.mpatis@gmail.com

«Εν δε τω προνάω τα εν Δελφοίς γεγραμμένα εστίν ωφελήματα ανθρώποις εις βίον»

Τα Δελφικά Παραγγέλματα είναι οι σοφές εντολές που άφησαν στους Έλληνες οι σοφοί της Αρχαίας Ελλάδας. Μια πολύτιμη κληρονομιά γνώσης και σοφίας για τις επερχόμενες γενεές. Οι αρχαίοι Έλληνες ιερείς δεν έδιναν συμβουλές ούτε άκουγαν τις εξομολογήσεις των πιστών, αλλά ασχολούνταν μόνο με την τέλεση των θυσιών και των άλλων ιεροτελεστιών.  Η ηθική εκπαίδευση και καθοδήγηση των πολιτών ξεκινούσε μεν από τους παιδαγωγούς και παιδοτρίβες της νεαρής ηλικίας, αλλά συνεχιζόταν αργότερα στα μαντεία, τα οποία, εκτός από τις χρησμοδοτήσεις τους για τα μελλούμενα και τις θελήσεις των θεών, έδιναν και ένα πλήθος ηθικών παραγγελμάτων και προτροπών συμβουλευτικού χαρακτήρα για τα προβλήματα της καθημερινής ζωής.

Περίαπτη θέση βέβαια, κατείχε σε όλα αυτά, το διάσημο σε όλο τον κόσμο Μαντείο των Δελφών, του οποίου τα ομώνυμα ηθικά παραγγέλματα είχαν καταγραφεί στους τοίχους του Προνάου του Ναού του Απόλλωνος, στο υπέρθυρο ή ακόμα και σε διάφορες στήλες που είχαν τοποθετηθεί περιμετρικά στις πλευρές του ναού. Τα 147 Δελφικά Παραγγέλματα ή Πυθίας Γράμματα, ήταν λιτά αποφθέγματα ελαχίστων λέξεων και ανήκαν στους 7 σοφούς της αρχαιότητας: Τον Θαλή τον Μιλήσιο, τον Πιττακό τον Μυτιληναίο, τον Βίαντα τον Πριηνέα, τον Σόλωνα τον Αθηναίο, τον Κλεόβουλο τον Ρόδιο, τον Περίανδρο τον Κορίνθιο και τον Χίλωνα τον Λακεδαιμόνιο. Στο αέτωμα του ναού δέσποζαν τα τρία σπουδαιότερα Δελφικά Παραγγέλματα, τα οποία εύκολα μπορούσε να διακρίνει ο πλησιάζων επισκέπτης:

Κάτω αριστερά το ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ (να γνωρίσεις τον εαυτό σου).

Κάτω δεξιά το ΜΗΔΕΝ ΑΓΑΝ (να κάνεις τα πάντα με μέτρο, αποφεύγοντας την υπερβολή).

Ανάμεσά τους, στη κορυφή, το περίφημο «ΕΝ ΔΕΛΦΟΙΣ Ε» (ή ΕΙ), για το οποίο ο ιερέας των Δελφών Πλούταρχος έγραψε ολόκληρη πραγματεία («Περί τού έν Δελφοίς Ε»), προσπαθώντας να ερμηνεύσει την απωλεσθείσα σημασία του.

Βίας ο Πριηνεύς
Θαλής ο Μιλήσιος
Κλεόβουλος ο Ρόδιος
Περίανδρος ο Κορίνθιος
Πιττακός ο Μυτιληναίος
Σόλων ο Αθηναίος
Χίλων ο Λακεδαιμόνιος

Ο θαυμασμός των αρχαίων Ελλήνων για τα ανηρτημένα αυτά αποφθέγματα στο Μαντείο των Δελφών ήταν τόσο μεγάλος, ώστε ο λυρικός ποιητής Πίνδαρος (522 π.Χ.) θεωρούσε τους επτά σοφούς, γιους του Ήλιου, που με την ακτινοβολία τους φώτιζαν και καθοδηγούσαν τον άνθρωπο στην οδό της αρετής. Αυτά τα σοφά παραγγέλματα χρησιμοποιήθηκαν στην συνέχεια και απο άλλους λαούς, που τα παρουσίασαν σαν «θρησκευτικές εντολές». Σε αντίθεση ως προς την Ελληνική παιδεία ο Νόμος του Μωυσή που δόθηκε στον Εβραϊκό λαό την εποχή της εξόδου του από την Αίγυπτο, συμπυκνώνεται στις περίφημες «δέκα εντολές». Ο Μωυσής είχε εκπαιδευτεί στη σοφία των Αιγυπτίων, η οποία, καθώς έχει γραφεί, έλκυε την καταγωγή της από τις παρακαταθήκες του Έλληνα Ερμή του Τρισμέγιστου. Ο Ερμής ήταν ο πρώτος που μίλησε για τον Ένα Θεό και το τρισυπόστατο που εκφράζεται με την έννοια της Αγίας Τριάδας (γράψαμε και σχετικά άρθρα). Η διδασκαλία του αυτή πέρασε δια του Μωυσή στην Παλαιά Διαθήκη των Εβραίων και την Καινή Διαθήκη των χριστιανών.

Οι «δέκα εντολές» που (σύμφωνα με τη Βίβλο) δόθηκαν στον Μωυσή από το Θεό πάνω στο όρος Σινά, πέρασαν σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο της Δύσης και της Ανατολής, του Βορρά και του Νότου, μέσω της διδασκαλίας των χριστιανών. Επί είκοσι αιώνες διαφεντεύουν το νου και την ψυχή των ανθρώπων.

Αν μελετήσει κανείς την ουσία και το περιεχόμενο των «δέκα εντολών», θα διαπιστώσει ότι οι τέσσερις πρώτες αφορούν τον ίδιο το Θεό ή, μάλλον, τους κανόνες πίστεως του ανθρώπου σ’ αυτόν, και οι υπόλοιπες έξι αποτελούν κανόνες κοινωνικής ή (όπως θα έλεγε ο πολιτικός επιστήμων) πολιτικής συμπεριφοράς.

Πρώτον: Εγώ ειμί Κύριος ο Θεός σου, ουκ έσονταί σοι θεοί έτεροι πλην εμού. Δεύτερον: Ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον, ουδέ παντός ομοίωμα, όσα εν τω ουρανώ άνω και όσα εν τη γη κάτω και όσα εν τοις ύδασιν υπό κάτω της γης. Τρίτον: Ου λήψει το όνομα Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω. Τέταρτον: Μνήσθητι την ημέραν του Σαββάτου αγιάζειν αυτήν, εξ ημέρας εργά και ποιήσεις πάντα τατη δε ημέρα τη εβδόμη Σάββατα Κυρίω τω Θεώ σου. έργα σου, τη δε ημέρα τη εβδόμη Σάββατα Κυρίω τω Θεώ σου.

Πίνδαρος

Με τις τέσσερις πρώτες εντολές ο Μωυσής μιλάει σε πρώτο πρόσωπο υποκαθιστώντας τη φωνή του Θεού και ορίζει την σχέση αφέντη Θεού και δούλου ανθρώπου. Αυτή η κουλτούρα διαπέρασε τον ανθρώπινο πολιτισμό και τον στοιχειοθετεί επί δύο χιλιάδες χρόνια μέχρι σήμερα.

Η τεράστια διαφορά ανάμεσα στη θεολογία του Ελληνικού λαού και τη θεολογία του Εβραϊκού λαού έγκειται στον τρόπο που «οράται» ο Θεός. Οι τέσσερις πρώτες εντολές του Μωσαϊκού Νόμου είναι αδιαπραγμάτευτες, αφού προϋποθέτουν την πίστη στο Θεό και την απόλυτη υποταγή σε αυτόν και τις εντολές Του, τις οποίες παρεμπιπτόντως διατυπώνουν οι αντιπρόσωποί του κατ’ έμπνευσιν.

Αντίδοτο στις εντολές του αφέντη Θεού προς τους δούλους Του, είναι τα Ελληνικά «παραγγέλματα», οι «παραγγελιές», οι οποίες προϋποθέτουν (αντί της υποταγής) την ελεύθερη βούληση. Κι αυτό, επειδή (καθώς ο Ερμής ο Τρισμέγιστος δίδαξε) «ο άνθρωπος είναι θνητός θεός και ο θεός είναι αθάνατος άνθρωπος». Επομένως: «Έπου θεώ». Ν’ ακολουθείς το θεό. Θα μπορούσε να πει κανείς: «Ν’ ακολουθείς τον άνθρωπο», δηλαδή «ν’ ακολουθείς τον θνητό θεό». Είναι και το «θεούς σέβου». Να σέβεσαι τους θεούς», δηλαδή «να σέβεσαι τους αθάνατους ανθρώπους».

Ο θεός για τους Έλληνες είναι φίλος, όχι αφέντης. Οι Έλληνες σέβονται τον θεό ως φίλο και σέβονται τον φίλο τους ως θεό. Η θεολογία των Ελλήνων συμπυκνώνεται στο ρήμα: «Αεί ο Θεός γεωμετρεί».

Η κοινωνικότητα της Εβραϊκής κοινωνίας ορίζεται με τους εξής νόμους: Τίμα τον πατέρα σου και την μητέρα σου, ίνα ευ σοι γένηται και ίνα μακροχρόνιος γένη επί της γης. Ου φονεύσεις. Ου μοιχεύσεις. Ου κλέψεις. Ου ψευδομαρτυρήσεις κατά του πλησίον σου μαρτυρίαν ψευδή. Ουκ επιθυμήσεις πάντα όσα τω πλησίον σου εστί.

Αν τώρα αφαιρέσουμε την σχέση του ανθρώπου με τον Θεό που ορίζεται με τις τέσσερις πρώτες εντολές, οι υπόλοιπες έξι είναι ακριβώς ίδιες με τα πανάρχαια Ελληνικά (Δελφικά, όπως λέγονται) παραγγέλματα.

Το «τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου» αντιστοιχεί στο Δελφικό «Γονείς σέβου», να σέβεσαι τους γονείς σου. Το «ου φονεύσεις» αντιστοιχεί στο «φόνου απέχου». Να μη φονεύσεις. Το «ου μοιχεύσεις» αντιστοιχεί στο «γάμους κράτει». Να σέβεσαι, να κρατάς το γάμο σου. Το «ου κλέψεις» αντιστοιχεί στο «δικαίως κτω». Να αποκτάς δίκαια. Το «ου ψευδομαρτυρήσεις» αντιστοιχεί στο «όρκω μη χρω». Να μην ορκίζεσαι. Το «ουκ επιθυμήσεις πάντα όσα τω πλησίον σου εστί» αντιστοιχεί στο «κτώμενος ήδου». Να ευχαριστιόμαστε με αυτά που αποκτάμε.

Τα «Δελφικά παραγγέλματα» ήταν αναγεγραμμένα στον πρόναο στους Δελφούς και αποδίδονται στους εφτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας, αν και πολλά εξ αυτών έρχονται από προγενέστερες του βίου τους εποχές. Είναι 147 παραγγέλματα, ενίοτε όμως προστίθενται σ’ αυτά και κάποια ακόμη. Όπως και νάχει, αξίζει να γίνουν κτήμα της Ελληνικής κοινωνίας, ειδικά σήμερα που επειγόντως αναζητείται απ’ όλους ένας νέος κώδικας αρχών, αφού οι κοσμοθεωρίες και οι «ισμοί» κατέρρευσαν όλοι με πάταγο, ο άνθρωπος, ο πολίτης της Ελλάδας, ο πολίτης του κόσμου, στέκεται καχύποπτος απέναντι σε κάθε τι, αισθάνεται άδειος, μετέωρος, ανασφαλής.

Αρκεί να θυμόμαστε ότι αυτός ο πολιτισμός που συμπυκνώνεται στα Ελληνικά παραγγέλματα των αρχαίων σοφών, αποτελεί τη θεωρητική βάση του Δυτικού και του σύγχρονου πολιτισμού. Έργο των Ελλήνων ημών είναι να ξαναδιαβάσουμε τα αποφθέγματα αυτά όχι μόνο για να τα κάνουμε δικό μας κτήμα, αλλά επειδή οφείλουμε να τα ξαναδώσουμε στην ανθρωπότητα ερμηνευμένα αυτή τη φορά με τρόπο που ο Δυτικός πολιτισμός, παρά την προσπάθειά του, δεν κατάφερε ποτέ να τα κατανοήσει εξ ολοκλήρου κι αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να εμφανίζει τα μεγάλα θεωρητικά και πρακτικά κενά της εποχής μας.

Η ιστορία λοιπόν του Μωυσή μας διδάσκει ότι καθώς ο λαός των Εβραίων (Μακκαβαίων) περιπλανιόταν στην έρημο για την Γη της Επαγγελίας, ο Θεός τους ζήτησε να υπακούσουν σε ότι τους πει για να τους οδηγήσει στον προορισμό τους. Μέχρι και σήμερα οι 10 εντολές δεν έχουν σκοπό την σωστή κοινωνία αλλά την υποταγή στην (εξ αρχής) Ιουδαϊκή Θρησκεία…!!!

Παρατίθενται κατωτέρω τα «Δελφικά παραγγέλματα», με μια ελεύθερη μετάφραση δίπλα τους για την καλύτερη κατανόησή τους. Θεωρούμε ότι είναι κακόγουστο, αν μη τι άλλο, που οι ελληνικές γενιές από ιδρύσεως αυτού του αθλίου κράτους συνέχισαν τη Βυζαντινή αυθαιρεσία και εκπαιδεύτηκαν όλες (είναι γαλουχημένες πια) με την εκδοχή του Μωσαϊκού Νόμου, αγνοούν όμως πλήρως και ολοκληρωτικά τον Ελληνικό αυτό πνευματικό θησαυρό, πολύτιμο εργαλείο ατομικής,  ηθηκής αλλά και εθνικής ελευθερίας.

 

  • Έπου θεώ. (Να ακολουθάς τον Θεό).
  • Νόμω πείθου. (Να πειθαρχείς στο Νόμο).
  • Θεούς σέβου. (Να σέβεσαι τους θεούς.)
  • Γονείς αίδου. (Να σέβεσαι τους γονείς σου.)
  • Ηττώ υπέρ δικαίου. (Να καταβάλλεσαι για το δίκαιο, να μη διστάζεις να  ηττηθείς, αν πρόκειται για το συλλογικό δίκαιο.)
  • Γνώθι μαθών. (Γνώρισε, αφού μάθεις, η γνώση είναι αποτέλεσμα της μάθησης.)
  • Ακούσας νόει. (Να κατανοείς, αφού ακούσεις.)
  • Σ’ αυτόν ίσχε. (Να επιβάλλεσαι στον εαυτό σου.)
  • Φρόνει θνητά. (Να σκέφτεσαι, όπως αρμόζει σε θνητούς.)
  • Εστίαν τίμα. (Να τιμάς την εστία σου.)
  • Άρχε σε αυτού. (Να κυριαρχείς στον εαυτό σου.)
  • Φίλους βοήθει. (Να βοηθάς τους φίλους.)
  • Θυμού κράτει. (Να συγκρατείς το θυμό σου.)
  • Φρόνησιν άσκει. (Να καλλιεργείς τη φρόνηση, να εξασκείς τη σκέψη.)
  • Πρόνοιαν τίμα. (Να εκτιμάς την πρόνοια, να είσαι προνοητικός.)
  • Όρκω μη χρω. (Να μην ορκίζεσαι.)
  • Φιλίαν αγάπα. (Να αγαπάς τη φιλία.)
  • Παιδείας αντέχου. (Να προσηλώνεσαι στην εκπαίδευσή σου.)
  • Δόξαν δίωκε. (Να επιδιώκεις τη δόξα, να γνωρίζεις και άλλες γνώμες.)
  • Σοφίαν ζήτει. (Να αναζητάς τη σοφία.)
  • Καλόν το λέγε. (Να λες το ορθό, το δίκαιο, την αλήθεια.)
  • Ψέγε μηδένα. (Να μην κατηγορείς, να μην ψέγεις κανέναν.)
  • Επαίνει αρετήν. (Να επαινείς την αρετή.)
  • Πράττε δίκαια. (Να πράττεις δίκαια.)
  • Φίλοις ευνόει. (Να ευνοείς τους φίλους.)
  • Εχθρούς αμύνου. (Να προφυλάσσεσαι από τους εχθρούς.)
  • Ευγένειαν άσκει. (Να είσαι ευγενής.)
  • Κακίας απέχου. (Να απέχεις από την κακία.)
  • Κοινός γίνου. (Να είσαι κοινωνικός.)
  • Ίδια φύλαττε. (Να προστατεύεις τα αγαθά σου.)
  • Αλλοτρίων απέχου. (Να απέχεις από κακίες, δολοπλοκίες, να απέχεις από τα αλλότρια.)
  • Εύφημος ίσθι. (Να έχεις καλή φήμη.)
  • Άκουε πάντα. (Να ακούς τα πάντα.)
  • Φίλω χαρίζου. (Να είσαι πάντα διαθέσιμος στον φίλο, στον αγαπητό, στον αγαπημένο άνθρωπο.)
  • Χρόνου φείδου. (Να μη σπαταλάς το χρόνο.)
  • Όρα το μέλλον. (Να προνοείς για το μέλλον.)
  • Ύβριν μίσει. (Να μισείς την ύβρη.)
  • Ικέτας αίδου. (Να σέβεσαι τους ικέτες.)
  • Υιούς παίδευε. (Να εκπαιδεύεις τα παιδιά σου.)
  • Έχων χαρίζου. (Όταν έχεις, να χαρίζεις.)
  • Δόλον φοβού. (Να φοβάσαι το δόλο.)
  • Ευλόγει πάντας. (Να λες καλά λόγια για όλους.)
  • Φιλόσοφος γίνου. (Να γίνεσαι φιλόσοφος (σε κάθε τι)).
  • Όσια κρίνε. (Να κρίνεις τα όσια.)
  • Γνους πράττε. (Να πράττεις με επίγνωση.)
  • Φόνου απέχου. (Να μη φονεύσεις.)
  • Εύχου δυνατά. (Να εύχεσαι με όλη τη δύναμη της ψυχής σου, αληθινά.)
  • Σοφοίς χρω. (Να συναναστρέφεσαι με σοφούς.)
  • Ήθος δοκίμαζε. (Να επιδοκιμάζεις το ήθος.)
  • Λαβών απόδος. (Όταν παίρνεις, να δίνεις)
  • Υφορώ μηδένα. (Να μην είσαι καχύποπτος.)
  • Τέχνη χρω. (Να ασκείς την Τέχνη.)
  • Ο μέλλεις δος. (Να δίνεις φροντίδα (αγάπη) σε όσους νοιάζεσαι.)
  • Ευεργεσίας τίμα. (Να τιμάς τις ευεργεσίες.)
  • Φθόνει μηδενί. (Να μη φθονείς κανένα.)
  • Φυλακήν πρόσεχε. (Να είσαι σε εγρήγορση.)
  • Ομοίοις χρω. (Να συναναστρέφεσαι με τους ομοίους.)
  • Διαβολήν μίσει. (Να μισείς τη διαβολή.)
  • Δικαίως κτω. (Να αποκτάς δίκαια.)
  • Αγαθούς τίμα. (Να τιμάς τους αγαθούς.)
  • Κριτήν γνώθι. (Να αναγνωρίζεις τον κριτή σου.)
  • Γάμους κράτει. (Να σέβεσαι το γάμο σου, να τον κρατάς.)
  • Τύχην νόμιζε. (Να έχεις κατά νου το τυχαίο που θα συμβεί, να είσαι προνοητικός.)
  • Εγγύην φεύγε. (Να αποφεύγεις την εγγύηση για κάποιον ή για κάτι.)
  • Πάσι διαλέγου. (Να συνδιαλέγεσαι με όλους).
  • Ελπίδα αίνει. (Να δοξάζεις την ελπίδα.)
  • Δαπανών άρχου. (Να ελέγχεις τις δαπάνες σου.)
  • Κτώμενος ήδου. (Να είσαι ευχαριστημένος με αυτά που έχεις κατακτήσει.)
  • Αισχύνην σέβου. (Να σέβεσαι τη ντροπή.)
  • Χάριν εκτέλει. (Να κάνεις χάρες.)
  • Ευτυχίαν εύχου. (Να εύχεσαι ευτυχία.)
  • Τύχην στέργε. (Να αποδέχεσαι τα μοιραία γεγονότα, τις ατυχίες της ζωής, να συμφιλιώνεσαι με την τύχη ή την ατυχία.)
  • Ακούων όρα. (Να προβλέπεις, αφού ακούσεις.)
  • Εργάσου κτητά. (Να κοπιάζεις για πράγματα άξια κτήσης, για του ουσιώδη.)
  • Έριν μίσει. (Να μισείς την έριδα.)
  • Όνειδος έχθαιρε. (Να εχθρεύεσαι τον χλευασμό.)
  • Γλώσσαν ίσχε. (Να συγκρατείς τη γλώσσα σου.)
  • Ύβριν αμύνου. (Να προφυλάσσεσαι από την ύβρη.)
  • Κρίνε δίκαια. (Να κρίνεις δίκαια.)
  • Χρώ χρήμασι. (Να χρησιμοποιείς τα χρήματά σου, να μην τα αποθηκεύεις, ούτε να γίνεσαι δούλος τους, να είσαι τ’ αφεντικό τους.)
  • Αδωροδόκητος δοκίμαζε. (Να δικάζεις χωρίς δωροδοκία.)
  • Αιτιώ παρόντα. (Να αιτιολογείς, όσα σου συμβαίνουν.)
  • Λέγε ειδώς. (Να μιλάς, όταν γνωρίζεις.)
  • Βίας μη έχου. (Να μη βιάζεσαι.)
  • Αλύπως βίου. (Να επιδιώκεις να ζεις χωρίς λύπες.)
  • Ομίλει πράως. (Να ομιλείς με πραότητα.)
  • Φιλοφρόνει πάσιν. (Να είσαι φιλικός με όλους.)
  • Υιοίς μη καταθάρρει. (Να μην αποκαρδιώνεις τα παιδιά σου.)
  • Γλύττης άρχε. (Να κυριαρχείς στη γλώσσα σου, να ορίζεις τον λόγο σου, να είσαι άρχοντας του λόγου σου.)
  • Σεαυτόν ευ ποίει. (Να ευεργετείς τον εαυτό σου.)
  • Ευπροσήγορος γίνου. (Να είσαι ευπροσήγορος.)
  • Αποκρίνου εν καιρώ. (Να αποκρίνεσαι στον κατάλληλο καιρό, να μη βιάζεσαι να δώσεις απάντηση στην κατηγορία, να περιμένεις την κατάλληλη ευκαιρία για ν’ απαντήσεις στην αδικία.)
  • Πόνει μετά δικαίου. (Να κοπιάζεις δίκαια.)
  • Πράττε αμετανοήτως. (Να πράττεις με σιγουριά.)
  • Αμαρτάνων μετανόει. (Όταν σφάλλεις, να μετανοείς.)
  • Οφθαλμού κράτει. (Να κυριαρχείς σε αυτά που βλέπεις, να ελέγχεις αυτά που βλέπεις.)
  • Βουλεύου χρήσιμα. (Να σκέπτεσαι τα χρήσιμα.)
  • Επιτέλει συντόμως. (Να πληρώνεις τις οφειλές σου αμέσως, χωρίς αναβολή.)
  • Φιλίαν φύλασσε. (Να φυλάττεις τη φιλία.)
  • Ευγνώμων γίνου. (Να είσαι ευγνώ
  • Ευγνώμων γίνου. (Να είσαι ευγνώμων.)
  • Ομόνοιαν δίωκε. (Να επιδιώκεις την ομόνοια.)
  • Άρρητα μη λέγε. (Να μη λες τα άρρητα, να μην αποκαλύπτεις τα μυστικά.)
  • Το κρατούν φοβού. (Να σέβεσαι τον ανώτερο, τον αξιωματούχο του κράτους.)
  • Καιρόν προσδέχου. (Να αποδέχεσαι τα συμπτώματα του χρόνου.)
  • Έχθρας διάλυε. (Να διαλύεις τις έχθρες.)
  • Γήρας προσδέχου. (Να αποδέχεσαι το γήρας.)
  • Επί ρώμη μη καυχώ. (Να μην καυχιέσαι για τη δύναμή σου.)
  • Ευφημίαν άσκει. (Να επιδιώκεις καλή φήμη.)
  • Απέχθειαν φεύγε. (Να αποφεύγεις την απέχθεια.)
  • Πλούτει δικαίως. (Να πλουτίζεις δίκαια.)
  • Δόξαν μη λείπε. (Να μην αδιαφορείς για τη γνώμη των άλλων ή για τη φήμη.)
  • Κακίαν μίσει. (Να μισείς την κακία.)
  • Κινδύνευε φρονίμως. (Να ρισκάρεις με σύνεση και λογική.)
  • Μανθάνων μη κάμνε. (Να μην κουράζεσαι να μαθαίνεις.)
  • Χρησμούς θαύμαζε. (Να εκτιμάς τους χρησμούς.)
  • Ους τρέφεις αγάπα. (Να αγαπάς αυτούς που τρέφεις.)
  • Απόντι μη μάχου. (Να μη μάχεσαι αυτόν που είναι απών.)
  • Πρεσβύτερον αίδου. (Να σέβεσαι τους μεγαλύτερους.)
  • Νεώτερον δίδασκε. (Να διδάσκεις τους νεότερους.)
  • Πλούτω απίστει. (Να αποστασιοποιείσαι από τον πλούτο.)
  • Σεαυτόν αίδου. (Να σέβεσαι τον εαυτό σου, να έχεις αυτοσεβασμό.)
  • Μη άρχε υβρίζων. (Να μην κυβερνάς αλαζονικά.)
  • Προγόνους στεφάνου. (Να στεφανώνεις, να τιμάς τους προγόνους σου.)
  • Επί νεκρώ μη γέλα. (Να μην περιγελάς τους νεκρούς.)
  • Ατυχούντι συνάχθου. (Να συμπάσχεις με τον άτυχο.)
  • Χαρίζου ευλαβώς. (Να χαρίζεις, αλλά με φρόνηση, με ευλάβεια.)
  • Εξ ευγενών γέννα. (Να προσπαθείς να συγγενεύεις με καλούς ανθρώπους.)
  • Επαγγέλου μηδενί. (Να μη διατάζεις κανέναν.)
  • Τύχη μη πίστευε. (Να μην πιστεύεις στην τύχη.)
  • Τελεύτα άλυπος. (Να πεθαίνεις χωρίς λύπη.)
  • Μέτρον άριστον. (Κάθε τι που έχει μέτρο, είναι άριστο.)
  • Αδικείν μίσει. (Να μισείς την αδικία.)
  • Ευσέβειαν φύλαττε. (Να είσαι ευσεβής.)
  • Ηδονής κραττείν. (Να είσαι εγκρατής.)
  • Βίαν μηδέν πράττειν. (Τίποτα να μην κάνεις βιαστικά.)
  • Τέκνα παιδεύειν. (Να εκπαιδεύεις τα παιδιά σου.)
  • Μη θρασύνου. (Να μη γίνεσαι θρασύς.)
  • Μελέτει το παν. (Να μελετάς τα πάντα.)
  • Γαμείν μέλλον καιρόν γνώθι. (Να κάνεις τον γάμο σου την κατάλληλη στιγμή.)
  • Μη επί παντί λύπου. (Να μη λυπάσαι για το κάθε τι.)
  • Πίνων άρμοζε. (Όταν πίνεις, να είσαι συγκρατημένος.)
  • Πέρας επιτελεί μη αποδειλιών. (Να μη διστάζεις να τελειώνεις, ό,τι αρχίζεις.)
  • Το συμφέρον θηρώ. (Να κυνηγάς το καλό σου.)
  • Θνήσκε υπέρ Πατρίδος. (Να πεθαίνεις για την πατρίδα σου.)
  • Τω βίω μάχου. (Να μάχεσαι, να αγωνίζεσαι για τη ζωή.)
  • Ευ πάσχε θνητός. (Να υπομένεις ό,τι σου συμβεί ως θνητός.)
  • Παις ων κόσμιος ίσθι, ηβών εγκρατής, μέσος δίκαιος, πρεσβύτερος σοφός. (Να είσαι ως παιδί κόσμιος, ως έφηβος εγκρατής, ως άνδρας δίκαιος, ως γέροντας σοφός.)

Εκτός, πάντως, από τα παραπάνω, υπάρχουν και άλλες αρχαιοελληνικές ηθικές ρήσεις και γνωμικά μεστότατα σοφίας, όπως π.χ. τα εξής:

Καλώς πένεσθαι μάλλον, η πλουτεΐν κακώς (Καλύτερα να είσαι φτωχός και δίκαιος παρά πλούσιος και άδικος) (Αντιφάνη).

 Ζημίαν αίρείσθαι μάλλον η κέρδος αίσχρόν (Να προτιμάς τη ζημιά πιο πολύ παρά το αισχρό κέρδος) (Χίλωνα).

 Ύπέρ σεαυτού μη φράσης εγκώμιον (Μην επαινείς ποτέ τον εαυτό σου) (Μενάνδρου).

Ευτυχών μη ϊσθι υπερήφανος, άπορησας μη ταπεινού (Όταν ευτυχήσεις να μην είσαι υπερήφανος και όταν βρίσκεσαι σε δυσκολία να μην ταπεινώνεσαι) (Κλεόβουλου και Περίανδρου).

Μη προπετώς τούς άνθρώπους, μητε μέμφεσθαι μητε επαινείν (Να μην κατηγορείς ούτε να επαινείς με επιπολαιότητα τους ανθρώπους) (Πλάτωνα).

Ό μέλλεις πράττειν, μη πρόλεγε, άποτυχών γάρ γελασθηση (Αυτό που πρόκειται να κάνεις να μην το διαλαλείς από πρώτα, γιατί αν αποτύχεις θα γελοιοποιηθείς) (Πιττακού).

 Δόλιον άνδρα φεύγε παρ’ ολου του βίου (Να αποφεύγεις τον δόλιο άνθρωπο σε όλη σου τη ζωή) (Μενάνδρου).

Πρός κέντρα μη λάκτιζε, μη πταίσας μογης (Να μην κλωτσάς τα αγκάθια, γιατί με τα κτυπήματα μπορεί να πληγωθείς) (Αισχύλου).

Βία μηδέ πράττειν (Να μην κάνεις τίποτα με τη βία) (Κλεόβουλου).

Τό ξίφος άμφιβαλου πρός μη φόνον άλλά ες άμυναν (Να μη σύρεις το ξίφος για να φονεύσεις, αλλά για να αμυνθείς) (Φωκυλίδη).

  Ίσχυρόν οντα, πράον είναι, οπως οί πλησίον αιδώνται μάλλον η φοβώνται (Όταν έχεις ισχύ να είσαι πράος, για να σε σέβονται οι άλλοι και όχι να σε φοβούνται) (Χίλωνα).

Αντίθετες απόψεις

Με αφορμή διαφόρων δημοσιεύσεων και βιβλίων στο διαδίκτυο αλλά και στα βιβλιοπωλεία περί της εξάρτισης των δέκα εντολών από τα δελφικά παραγγέλματα, παραθέτω πολύ συνοπτικά, την κεντρική τους ιδέα.

Οι δέκα εντολές είναι αρχαιότερες από τα δελφικά παραγγέλματα κατά 1.000 χρόνια περίπου, αφού, κατά γενική ομολογία, οι εφτά σοφοί της Ελλάδας και άλλοι, από τους οποίους προέρχονται τα δελφικά παραγγέλματα, έζησαν τον 6ο π.Χ. αιώνα, ενώ οι δέκα εντολές προέρχονται αναντίρρητα από την εποχή του Μωυσή, το 1.500 π.Χ. περίπου.

 Οι δέκα εντολές θεωρούνται ακόμη και από αθεϊστές και αγνωστικιστές (π.χ. Βασίλης Ραφαηλίδης) ως το «πρώτο γνωστό σύνταγμα της ανθρωπότητας», του οποίου οι διατάξεις αφορούν ολόκληρη την κοινωνία και όχι μεμονωμένα άτομα. Οι πρώτες τέσσερις αναφέρονται στις σχέσεις του ενός αληθινού Θεού και των ανθρώπων, και οι υπόλοιπες έξι στις σχέσεις ανθρώπου με άνθρωπο. Τα ηθικά παραγγέλματα των Ελλήνων είναι γενικής φύσης, μπορούν να βρεθούν οπουδήποτε (π.χ. στο αρχαίο Βιβλίο των Νεκρών  της Αιγύπτου, 15ος αιώνας π.Χ.), τα είπαν και ο Κομφούκιος, και ο Βούδας, και οι Στωικοί, και ο Κικέρων, και ο Ραβί Χιλέλ, με το περίφημο «ὃ σὺ μισεῖς ἑτέρῳ μὴ ποιήσεις», κ.λπ. Αλλά μόνο στις 10 εντολές υπάρχουν:

      α) Η πρώτη και η δεύτερη εντολή που επιβάλλουν τον αυστηρό ηθικό μονοθεϊσμό, εν αντιθέσει με τους αρχαίους σοφούς που ήταν ή πολυθεϊστές ή ανεκτικοί σε αυτόν.

      β) Η τέταρτη εντολή περί του Σαββάτου που απαγορεύει την εργασία μία ημέρα την εβδομάδα, για να αφιερωθεί στη λατρεία, και είναι σύμφωνη με βιολογικό ρυθμό του ανθρώπου. Στη Γαλλική επανάσταση, όταν θέλησαν να την καταργήσουν και να επιβάλλουν αργία ανά 10 μέρες, απέτυχαν και επανέφεραν την έβδομη ημέρα αργίας. Και…

      γ) Η δέκατη εντολή που απαγορεύει την επιθυμία των αγαθών των άλλων. Καμία νομοθεσία και κανένα ηθικό παράγγελμα δεν θα μπορούσε να φτάσει στη ρίζα του προβλήματος, που είναι η εσφαλμένη επιθυμία. Γι΄ αυτό και ο Γάλλος διανοητής René Girard τη χαρακτηρίζει ως «κοπερνίκεια επανάσταση».

Τέλος, σημειούται ότι οι δέκα εντολές, παρά την αρνητική τους διατύπωση (πλην της πέμπτης εντολής μπορούν να διαβαστούν ουσιαστικά ως θετικές εντολές. Είναι διατυπωμένες σε οριστική του ενεστώτα, αποφατικά, θέτοντας βασικά όρια που δεν πρέπει να παραβιαστούν, προστατεύοντας έτσι έννομα αγαθά (λατρεία, οικογένεια, ζωή, ιδιοκτησία) χωρίς να επαπειλούν κάποια ποινή σε περίπτωση παράβασης. Έτσι, ο Δεκάλογος γίνεται αυτό-επιβαλλόμενος κώδικας, διαχρονικός, και ο άνθρωπος καλείται να είναι υπόλογος μόνο στην υπέρτατη αρχή, το Θεό. Γι’ αυτό κάποιοι ερμηνευτές όπως ο Φρανκ Κρίσεμαν, ο Χ. Γκολβίτσερ, κ.α. κάνουν λόγο για δέκα μεγάλες ελευθερίες ή για την οδό προς την ελευθερία. Περιττό είναι να τονίσω ότι ο Ιησούς Χριστός επικύρωσε τις δέκα εντολές και τις συνόψισε σε δύο, στην εντολή της αγάπης προς τον Θεό και τον πλησίον (Ματθ. 19:16-20, 22:34-37· Μρκ. 10:17-21, 12:28-34). Συνεπώς οι δέκα εντολές δεν μπορούν να εξαρτώνται ούτε ηθικά, ούτε χρονικά, από τα δελφικά παραγγέλματα. Εάν υπάρχει εξάρτηση, ακολουθεί αντίστροφη πορεία…

Βασίλης Ραφαηλίδης

Οι σημερινές απόψεις των Ισραηλινών Αρχαιολόγων

"The Jews in the Desert" Jacopo Tintoretto

Χρησιμοποιώντας εξελιγμένα εργαλεία απεικόνισης, οι ερευνητές του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ στο Ισραήλ, εξέτασαν θραύσματα οστράκων, τα οποία χρησιμοποιούσαν εκείνη την περίοδο σαν παπύρους και τα οποία βρέθηκαν στο φρούριο του Tel Arad.

Τα χειρόγραφα, που χρονολογούνται στο 600 π.Χ, δεν περιγράφουν κάτι πολύ σημαντικό, αλλά λίστες για ψώνια και στρατιωτικές εντολές.

Ωστόσο, συγκρίνοντας τους γραφικούς χαρακτήρες, οι ιστορικοί συμπεραίνουν ότι τα μηνύματα αυτά είχαν γραφεί από διαφορετικούς ανθρώπους και μάλιστα από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις: «Προς τον Ελιάσιμπ (Eliashib): Και τώρα, δώσε στον Κιτιγίμ (Kittiyim), τρία λίτρα κρασί και γράψε το όνομα και την ημέρα», αναφέρεται σε ένα από τα έγγραφα. Η γλώσσα είναι αρχαία εβραϊκά αλλά με την χρήση του αραμαϊκού αλφάβητου.

Ένα άλλο σημείο αναφέρει: «Φέρε αύριο ένα ολόκληρο βαρέλι κρασί, μην αργήσεις. Και αν υπάρχει και ξύδι, πρόσφερε τους το». Ένα από τα ερωτήματα που απασχολούν είναι ότι τα βιβλικά κείμενα δεν γράφτηκαν το 586 π.Χ γιατί δεν υπήρχαν αρκετοί μορφωμένοι άνθρωποι, συνεπώς και γραφείς, για να υποστηρίξουν τέτοια γνώση.

Ωστόσο, όπως δημοσιεύει η εφημερίδα Independent, τα ευρήματα, όχι μόνο υποδεικνύουν ότι η γνώση της γραφής ήταν εκτεταμένη και όχι απλά προνόμιο των ελίτ, αλλά και ότι η Βίβλος θα μπορούσε να είχε γραφτεί μερικές δεκαετίες νωρίτερα, από ότι πιστευόταν αρχικά, αλλά στα αρχαία ελληνικά. Συγκεκριμένα, ο καθηγητής Φίνκελστεϊν, υπεύθυνος του πανεπιστημίου, υποθέτει ότι είναι πολύ πιθανόν τα κείμενα της Βίβλου να γράφτηκαν στη Βαβυλώνα, μετά το 586 π.Χ. και ότι περιέχουν αρκετά αποσπάσματα της θεογονείας του Ησιόδου. Η νέα μελέτη δημοσιεύθηκε στα πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών και είναι ένας συνδυασμός αρχαιολογίας, εβραϊκής ιστορίας και εφαρμοσμένων μαθηματικών. Τα στοιχεία παρουσιάζονται με τη βοήθεια ενός αλγόριθμου, που ξεχωρίζει τα κείμενα με βάση τον τρόπο γραφής τους.

Τα συμπεράσματα δικά σας.

Βιβλιογραφία:

  • Σημαντικοί σταθμοί του ελληνικού πολιτισμού, τόμος Β’, ΕΑΠ 2000.
  • Κλοντ Μοσέ, Επίτομη Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας.
  • Σ.Ι. Ράγκος, Πανεπιστήμιο Πατρών, Ψυχανάλυση και αρχαία ελληνική θρησκεία
  • Ελλάς, ΠΛΜ, τόμος Α’.
  • Ζαν-Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ,
  • 2000]
  • ancilla Religionis
  • Rohde
  • Richter
  • Δανέζης Μάνος και Θεοδοσίου Στράτος, «Το Σύμπαν που αγάπησα-Εισαγωγή στην Αστροφυσική». Εκδόσεις Δίαυλος, Αθήνα 2000.
  • Αγκαλιάζοντας το Έρεβος” του Μάριου Δημητριάδη
  • Γιώργος Μεταξάς : Ελληνισμός και Χριστιανισμός Εννοιες σντίθετες ή αλληλένδετες
  • Περί Πρώτων Αρχών, Δαμάσκιου, Εκδόσεις Σφιγγός
  • Σ. Παττακός: Η Μυστική διδασκαλία του Πλάτωνα
  • Μυστική Θεολογία V (Περί Θείων Ονομάτων), του Διονύσιου Αρεοπαγίτη
  • Θεογνωσία, του Π.Γκράβιγγερ, Εκδόσεις Σφιγγός
  • Ο Πυθαγόρας και η Μυστική Διδασκαλία του Πυθαγορισμού, του Π.Γκράβιγγερ. Εκδόσεις Σφιγγός
  • Αριθμοσοφία, του Γουίλιαμ Γουέστκοτ, Πύρινος Κόσμος
  • Ο Αριθμός και η Αρίθμησις ανά τους Αιώνας, Κωνστ. Λουκάς, 1935
  • Μαρκ Χέλλινγκ και ο Χρήστος Οικονομόπουλος – «Οι Ααδρόγυνοι και Σιαμαίοι – Οι αντρειωμένοι και η ουρά τους – Ο Διγενής Ακρίτας και τα σπήλαια»
  • Πλάτων, Κρατύλος, 438 d.
  • Σέξτος Εμπειρικός, Προς Μαθηματικούς, 7, 65-86.
  • Κων/νος Βουδούρης (1992), Λογική. Φιλοσοφική και Συμβολική, Αθήνα,
  • Νικόλαος Χρόνης (1975), Το πρόβλημα των κατηγοριών εν τη φιλοσοφία του
  • Αριστοτέλους, Ε.Κ.Π.Α., Αθήνα.
  • Πλάτων, Φαίδρος, 278 a.
  • Βέϊκος Θεόφιλος (1998), Οι Προσωκρατικοί, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, σσ. 99-105.
  • Πελεγρίνης Θεοδόσης (2004), Λεξικό της Φιλοσοφίας, Αθήνα, σελ. 433.
  • Αριστοτέλης, Τοπικά, Δ 121b 7-10.
  • Κωσταράς Γ. (2003), Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα, σσ. 187-190.
  • Πλάτων, Σοφιστής, 254 Α:
  • Αυγελής Νίκος (2001), Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, Θεσ/νίκη, σσ. 167- 170.
  • Heidegger Martin (1997), Plato’s Sophist, translated by Richard Rojcewicz and André Schuwer, Indiana University Press, σσ. 15-16.
  • Ο Δημ. Γληνός πρί του μη- οντος κατά τον Αριστοτέληπ
  • Πρβ. Νικολούδης Η. Π. (1993), Εισαγωγή στον Σοφιστή του Πλάτωνα, εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα.
  • Πλάτων, Σοφιστής, 254 D: «Μέγιστα μήν τῶν γενῶν, ἅ νῦν δή διῆμεν, τό τε ὄν αὐτό καί στάσις καί κίνησις».
  • Πλάτων, Σοφιστής, 258 B: «δεῖ θαρροῦντα ἤδη λέγειν ὅτι τό μή ὄν βεβαίως ἐστί τήν αὑτοῦ φύσιν ἔχον».
  • Taylor A. E. (2003), Πλάτων: ο Άνθρωπος και το Έργο του, μετάφραση Ιωάννης
  • Αρζόγλου, ΜΙΕΤ, Αθήνα, σελ. 448.
  • Τσέλλερ-Νέστλε (2004), Ιστορία της Ελληνικής φιλοσοφίας, Αθήνα, σσ. 165-171.
  • Κωσταράς Γ. (2003), Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα, σσ. 238-242.
  • Αριστοτέλης (1994), Όργανον 1: Κατηγορίαι- Περί Ερμηνείας, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, εισαγωγή, σελ. 55.
  • Περί των Πατρών Θεών, Βλάση Ρασσιάς,
  • Ζευς, Βλάση Ρασσιά,
  • Τα Άγνωστα Μεγαλουργήματα των Αρχαίων Ελλήνων, Θ. Μανιά, Πύρινος Κόσμος
  • Γέλλιος, Αττικές Νύχτες 7.2.3=LS 55Κ. στο Sharples, ( 2002),
  • Κρατύλος, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Σταύρος Οικονομίδης : Γνώση θανάτου
  • Φίληβος, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Κ. Τσιλιμαντού Το κάλλος στους αρχαίους έλληνες
  • Παρμενίδης, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Η Δονητική των Γραμμάτων, Ε.Ο.Α.Μ, Δίον
  • Η Γένεση κατά τους Αρχαίους Έλληνες, Α. Γονιδέλλης, Πύρινος Κόσμος
  • Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ, 2000]
  • Αποκεκαλυμμένη Ίσιδα, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις ΙάμβλιχοςΗ Μυστική Διδασκαλία, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις Ιάμβλιχος
  • Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου.
  • R. Dodds: Οι Έλληνες και το παράλογο
  • P. Nilsson: Η πίστη των Ελλήνων
  • K. Guthrie: Ο Ορφέας και η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία
  • Αλέκος Χαραλαμπόπουλος Η έννοια του τριαδικού θείου, της αρχαιας φιλοσοφιας
  • Lesky: Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας
  • H Παλαιά ∆ιαθήκη, Eλληνική Bιβλική Eταιρεία, Aθήνα 1997 ¬
  • Τσαρτσαράκη Ελευθερία : ΤΑ ΤΡΙΤΤΑ ΓΕΝΗ ΤΟΥ ΟΝΤΟΣ ΣΤΟΝ ΤΙΜΑΙΟ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΤΙΜΑΙΟΣ,
  • Jonas, Hans, The Gnostic Religion, Beacon Press, Boston 1963 ¬
  • Snell: Η ανακάλυψη του πνεύματος – Ελληνικές ρίζες της Ευρωπαϊκής σκέψης
  • «Οι μεγάλοι φιλόσοφοι»: Μεταφραστής και επιμελητής:  Ευτύχιος Π. Φικιώρης
  • Θ. Μ. Χρηστίδης: Ηράκλειτος: Ο «Σωκράτης» των Προσωκρατικών: Περιοδικό
  • Ομήρου, Επικός Κύκλος.
  • Ησίοδου, Θεογονία.
  • Αλκμάνα, Θεογονία.
  • Μουσαίος, Άπαντα.
  • Μ. Καλόπουλος, «Αβραάμ ό Μάγος».
  • Sextus Empiricus, «Αdversus Mathematicos «, 5.86.
  • Αριστοξένου, Άπαντα
  • Αριστοτέλους, Περί Ψυχής, Ελάσσονα 2, Περί  Ερμηνείας, Ηθικά .
  • Νόννος, Διονυσιακά : Ραψωδίες Ζ έως ΙΒ.
  • Ορφικά, Άπαντα.
  • Πρωταγόρας, Περί Θεών.
  • Πλούταρχος, Περί ‘Ισιδος και Οσίριδος.
  • Ερμής Τρισμέγιστος – Λόγοι.
  • Πυθαγόρειος Αριθμοσοφία.
  • Ιώσηπος, Άπαντα, Ιουδαϊκή Αρχαιολογία Α, Β.
  • Παντελής Κοντογιάννης, Η Λεηλασία των Αρχαιοελληνικών Αρχέτυπων από τον Χριστιανισμό.
  • Helma Mark, Τό βιβλίο των Μύθων.
  • Juan-Eduardo Cirlot, Το Λεξικό των Συμβόλων
  • Ρόμπερτ Γκρέιβς, Οι Ελληνικοί Μύθοι Αλχημεία, το Κλειδί των Μυστηρίων.
  • Εγκυκλοπαίδεια Britannica.
  • Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ήλιου.
  • Τhomas Doane, Bible Myths and Their Parallels in Other Religions.
  • Charles Lastings, Encyclopaedia of Religion and Ethics.
  • Barbra Walker, Woman’s Encyclopaedia of Myths and Secrets.
  • George MacDonald, Lillith.
  • Gimbutas, the language of the Goddes
  • Ε. Παππά: Ο Πλάτωνας στην εποχή μας
  • Ιστορία της Φιλοσοφίας Από τον Ηράκλειτο στον Αριστοτέλη Δημήτρη Παπαδή εκδ. ΖΗΤΡΟΣ
  • J. Adler: Ο Αριστοτέλης για όλους
  • De Romilly: Αρχαία Ελληνική Τραγωδία
  • Ε. Δ. Καρακάντζα: Αρχαίοι Ελληνικοί Μύθοι – Ο θεωρητικός λόγος του 20ού αιώνα για τη φύση και την ερμηνεία τους.
  • «Αστρολογία & Εσωτερική Φιλοσοφία στον Όμηρο», Κωνσταντίνος Γραβάνης, έκδόσεις Πύρινος Κόσμος
  • Μουζάλα Γ. Μελινα . Περι του καθ’ ετερότητα του μη- οντος στον «σοφιστή» του Πλατωνος
  • Αβραάμ Μάσλοου, Ψυχολογία της ύπαρξης, έκδ. Δίοδος
  • Γεώργιος Α. Πλάνας Ό ζωδιακός κύκλος στήν παγκόσμια μυθο¬λογία.
  • Γεώργιος Α. Πλάνας Παγκόσμια Μυθολογία, έκδόσεις Νέα Ακρόπολη
  • Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ, 2000]
  • Αποκεκαλυμμένη Ίσιδα, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις ΙάμβλιχοςΗ Μυστική Διδασκαλία, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις Ιάμβλιχος
  • Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου.
  • R. Dodds: Οι Έλληνες και το παράλογο
  • P. Nilsson: Η πίστη των Ελλήνων
  • K. Guthrie: Ο Ορφέας και η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία
  • H Παλαιά ∆ιαθήκη, Eλληνική Bιβλική Eταιρεία, Aθήνα 1997
  • Snell: Η ανακάλυψη του πνεύματος – Ελληνικές ρίζες της Ευρωπαϊκής σκέψης
  • «Οι μεγάλοι φιλόσοφοι»: Μεταφραστής και επιμελητής:  Ευτύχιος Π. Φικιώρης
  • Αλκμάνα, Θεογονία
  • Ορφικά, Άπαντα
  • Πρωταγόρας, Περί Θεών.
  • Πλούταρχος, Περί ‘Ισιδος και Οσίριδος.
  • Ερμής Τρισμέγιστος – Λόγοι.
  • Παντελής Κοντογιάννης, Η Λεηλασία των Αρχαιοελληνικών Αρχέτυπων από τον Χριστιανισμό.
  • Helma Mark, Τό βιβλίο των Μύθων.
  • Juan-Eduardo Cirlot, Το Λεξικό των Συμβόλων
  • Kυρτάτας Δημήτρης, Η Aποκάλυψη του Iωάννη και οι επτά εκκλησίες της Ασίας, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1994 B΄
  • The Gods of the Egyptians, by E.A. Wallis Budge, Dover Publications, 1969Δημήτριος Ευαγγελόπουλος
  • Αρχύτα Θεωρείαι – Ι. Λάζαρης