fbpx

Ο σκηνοθέτης και ηθοποιός Αντώνης Διαμαντής σε μια συνομιλία με τη Σμαράγδα Μιχαλιτσιάνου

Σμαράγδα Μιχαλιτσιάνου

Σμαράγδα Μιχαλιτσιάνου

smaragdamichalitsianou@gmail.com

«Καμιά γνώση της ιστορίας δε μας  σώζει αν δεν αλλάξουμε. Κι ας ξεκινήσουμε από μικρά καθημερινά πράγματα, κυρίως ακούγοντας και παρατηρώντας τον κόσμο γύρω μας.»

Το θέατρο «ΟΜΜΑ Στούντιο» συνεχίζει τις επιτυχημένες του παραστάσεις σε Θεατρικά Φεστιβάλ του εξωτερικού παίρνοντας διεθνείς διακρίσεις. Μετά την πολύ επιτυχημένη παρουσίαση της παράστασης  θεάτρου Δρόμου «Ορφέας και Ευρυδίκη», που άνοιξε τις εκδηλώσεις στο Διεθνές Φεστιβάλ Τζαζ και Θεάτρου Nisville στη Νίκαια της Σερβίας αποκομίζοντας διθυραμβικές κριτικές, σύντομα θα βρεθεί στην Πολωνία με την «Ασκητική» στο International Theatre Festival Retroperspektywy 2018 που διοργανώνεται από το θέατρο CHOREA.

Ιδρυτής και εμψυχωτής του θεάτρου «ΟΜΜΑ Στούντιο» ο σκηνοθέτης και ηθοποιός Αντώνης Διαμαντής άφησε πριν από 10 χρόνια το κλεινόν άστυ και μετακόμισε στο Ρέθυμνο για να συμβάλει στην πολιτιστική άνοιξη της μεγαλονήσου. Μέσα στις συμπληγάδες του καιρού μας είναι έντονη η παρουσία του στο θεατρικό σανίδι. Χαρισματικός  δημιουργός σημαδεύει καταλυτικά σπουδαία έργα, αποσπώντας τον πυρήνα τους με έναν τρόπο εκρηκτικό. Στις παραστάσεις του είναι γεγονός το ό,τι δεν φλυαρεί, αλλά κραυγάζει αποκαλύπτοντας την ουσία. Αγαπά παράφορα το θέατρο και συμβάλει με τις γνώσεις και το πάθος του στην προκοπή της θεατρικής Τέχνης θεάτρου και η τέχνη του μας κάνει καλύτερους.

Με αυτό το σεμνό καλλιτέχνη έχω την τύχη να συνομιλήσω. Με έναν καλλιτέχνη που έθεσε εαυτόν εκτός καταναλωτικής θεατρικής λαιμαργίας. Δεν χαϊδολογεί το κοινό και μέσα από τις παραστάσεις του το απολυτρώνει από τον κόμπο που έχει στο λαιμό.

 

Συνεχίζοντας τις παραστάσεις σας στο εξωτερικό κ. Διαμαντή, «που τραβάνε την προσοχή αλλά και την καρδιά του κοινού», όπως σημειώνουν οι ξένοι κριτικοί που τις εγκωμιάζουν, θα επισκεφθείτε την Πολωνία με την «Ασκητική» του Καζαντζάκη. Το έργο του μεγάλου Κρήτα διανοητή στο οποίο και διατυπώνει την κοσμοθεωρία του, που δεν είναι τίποτα άλλο παρά η πιο σπαρακτική κραυγή της ζωής του, όπως έγραψε ο ίδιος. Πόσο μας αφορά σήμερα η «Ασκητική»;

Η «Ασκητική» είναι ένα βιβλίο διαχρονικό .Το ακολουθώ και «μεγαλώνω» μαζί του. Το κατανοώ με τη πάροδο του χρόνου, και αναπτύσσω μια διαλεκτική  με τον Καζαντζάκη. Όταν την διαβάζω νοιώθω τη παρουσία του και «μιλώ» μαζί του. Νομίζω, ότι αυτό το παθαίνουν όσοι την διαβάζουν. Είναι ένα Ευαγγέλιο της ύπαρξης. Μέσα της βρίσκετε ο Χριστός, ο Βούδας, ο Νίτσε, ο Μαρξ και ο Δάντης, ένα κράμα μεταφυσικής και φυσικής του κόσμου. Κάπου εκεί σε αυτό το «λυκόφως», ο καθένας μας  αιωρείται και διακρίνει και τους δύο κόσμους. Μια αποκάλυψη. «Ας σκύψουμε στη καρδιά μας, κι ας αντικρίσουμε με γενναιότητα την Άβυσσο».

«Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, λυτρώθηκα από το νου κι από την καρδιά, ανέβηκα πιο πάνω, είμαι λεύτερος». Πόσο δύσκολο είναι να λυτρωθείς από όλους του σωτήρες για να φθάσεις να αναπνέεις ελεύθερα;

Νομίζω δύσκολο αλλά και ζωικό συνάμα. Η προσπάθεια για ελευθερία, απελευθερώνει. Στην «Ασκητική» ο Καζαντζάκης  κλιμακώνει πέντε βήματα. Βήματα προς την συνειδητότητα, την ελευθερία του νου και της καρδιάς. Δε ξέρω αν προλαβαίνω να τα βαδίσω και τα πέντε .Όμως από την άλλη, η ουσία είναι στο «ζάλο», στο βήμα  δηλαδή, που λέμε στη Κρήτη. Κάθε βήμα είναι σημαντικό και περιέχει αυτογνωσία. Που οδηγεί αυτή η αυτογνωσία; «Και το ένα τούτο δεν υπάρχει» είναι η τελευταία φράση του βιβλίου Savadores Dei, ας σώσουμε τον Θεό. Αυτός είναι ο υπέρτατος αγώνας για να λυτρωθούμε και να αναπνεύσουμε ελευθερία. Η «Ασκητική» είναι για μένα ένα μυστικιστικό βιβλίο κάτι σαν το βιβλίο του Ηράκλειτου που όταν το διάβασε ο Σωκράτης είπε: «Για να το καταλάβει κάποιος χρειάζεται έναν Δήλιο κολυμβητή» (δηλαδή την ενέργεια που χρειάζονταν οι κολυμβητές- μαραθωνοδρόμοι της Δήλου που κολυμπούσαν για  τον Πειραιά ακούραστοι). Γι αυτό και μέσα από την μελέτη που κάνω με τους συνεργάτες μου  προσπαθώ να εξερευνήσω τη σχέση της Τελετουργίας και του Θεάτρου. Μια μελέτη που ξεκίνησε εδώ στη Κρήτη σε αυτό το πρωτόγονο τοπίο του νησιού, το άγριο αλλά και γοητευτικό, όταν πριν 10 χρόνια ασχολήθηκα με την τραγωδία και το έργο του Αισχύλου: «Αγαμέμνων». Συνεχίστηκε με το αριστούργημα του Διονυσίου Σολωμού: «Η Γυναίκα της Ζάκυθος» και η τριλογία ολοκληρώνετε (μέχρι να ανοίξει ο νέος κύκλος) με την «Ασκητική». Ήδη τα συμπεράσματα αυτής της 10ετούς έρευνας  παρουσιάστηκαν πέρσι στο συνέδριο για το Νίκο Καζαντζάκη εδώ στο Ηράκλειο και σχεδιάζω την έκδοση της.Ελπίζω να  πραγματοποιηθεί σύντομα.

Και σε άλλο σημείο υπογραμμίζει: «Ν΄ αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης. Αν δε σωθεί, εγώ φταίω». Πώς θα συνηθίσουμε κ. Διαμαντή αυτό τον τρόπο σκέψης, όταν άλλοι αποφασίζουν για εμάς χωρίς εμάς;

Η ζωή του Νίκου Καζαντζάκη άφησε τα αποτυπώματά της σε αυτό τον ευλογημένο τόπο που ονομάζεται Κρήτη. Αν πάτε σήμερα σε απομακρυσμένα  χωριά στα βουνά της Κρήτης θα συναντήσετε ανθρώπους απλούς, εργάτες της γης που  θα σας απαγγείλουν κάποιο στίχο από την «Ασκητική», πολλές φορές και ολόκληρα αποσπάσματα. Αυτή είναι η δύναμη του λόγου του βιβλίου .Έχει «μπει»  μεσ’ στη ζωή και έχει μπολιάσει το λαό. Ο Λόγος του βιβλίου είναι ένα αξιακό σύμπαν και οι άνθρωποι που τον μιλάν γίνονται πιο δυνατοί και δεν καθοδηγούνται από καμία άλλη δύναμη και επιβολή σκέψης. Όταν «μιλάμε» τα κείμενα δύναμης σαν την «Ασκητική» ή της αρχαίας τραγωδίας γινόμαστε πιο δυνατοί με καθαρή καρδιά και νου και αυτός είναι ο υπέρτατος τρόπος αντίστασης.

Η παραπάνω ρήση του Καζαντζάκη μου θυμίζει αυτό που είπατε συνοψίζοντας σε μια συγκλονιστική ανάλυση που κάνετε για την κρίση και απαντώντας στο ερώτημα πως φθάσαμε εδώ, αναφέρατε, ότι: «Πρέπει να αλλάξουμε νου να αλλάξουμε νου. Ή απλά, να τον ξυπνήσουμε.»  Μα θέλει μεγάλο αγώνα για να βγούμε από τη βολή μας. Θα αντέξουμε;

Αγώνα θέλει το ο,τιδήποτε. Η βολή είναι φενάκη, μια απάτη. Η ζωή ως φαινόμενο από τη γέννησή της έως το τέλος της είναι μια αέναη προσπάθεια για επιβίωση. «Μα κι ευτύς ως  γεννηθούμε, αρχίζει κα η προσπάθεια να δημιουργήσουμε , να συνθέσουμε, να κάμουμε την ύλη ζωή». Αυτή είναι μία φράση κλειδί που «πλανάται» στην παράστασή μας. Δανείζομαι τον  μουσικό όρο Opus (αντί του όρου παράσταση )που τον αναφέρει ο Τόμας Ρίτσαρντς (Thomas Richards) μιας και είναι κοντύτερα σε αυτό που «συμβαίνει» κατά τη διάρκεια της παρουσίασή της. «Συμβαίνει» και στους «δρώντες» (ακόμα ένας για μένα καταλληλότερος όρος, αντί του «ηθοποιοί»). Εξάλλου η δουλειά μας πάντα προσανατολίζεται στον επαναπροσδιορισμό των σκηνικών όρων και κανόνων αλλά και στους «μάρτυρες»(αντί του όρου: θεατές-κοινό») υπό την έννοια, αυτοί που με την παρουσία τους πιστοποιούν το «γεγονός» αυτό που «συμβαίνει». Αυτό το Opus περιλαμβάνει όσο διαρκεί (μόλις 28 λεπτά) τη προσπάθεια να απελευθερωθεί μία «άλλη ενέργεια» που γίνεται ορατή από τους «μάρτυρες» μέσω των ψαλμών και των ύμνων που ακούγονται σε αρμονία  με το κείμενο.

Εκπροσωπείτε την Κρήτη και την Ελλάδα στο εξωτερικό και μας κάνετε υπερήφανους. Οι συγκινήσεις με το θέατρο Ομμα Στούντιο που έχετε προσφέρει στο θεατρόφιλο κοινό είναι πάρα πολλές. Σε εσάς κ. Διαμαντή, τι άφησαν όλα αυτά τα σπουδαία έργα που ανεβάσατε με συγκλονιστικό τρόπο;

Με το θέατρο Ομμα Στούντιο ταξιδεύω και παίρνω μέρος σε Διεθνή θεατρικά Φεστιβάλ από το 1991.Εχω περίπου πάρει μέρος σε 35 Διεθνή Θεατρικά Φεστιβάλ, σε δύο από αυτά βραβευτήκαμε (Βόλογκντα – Ρωσία 2004 και Τεχεράνη – Ιράν 2005). Γνώρισα τόσους αξιόλογους καλλιτέχνες αλλά και απλούς ανθρώπους -χρόνια κρατάμε επαφή μεταξύ μας – και έχω μάθει τόσα πολλά για το θέατρο αλλά και για τη ζωή. Τους χρωστώ  ευγνωμοσύνη. Θεωρώ τον εαυτό μου ανεξήγητα τυχερό μιας και έχω έρθει σε άμεση επαφή με τεράστιες μορφές του Παγκόσμιου θεάτρου.  Βέβαια τη μεγαλύτερη ευγνωμοσύνη τη χρωστώ στους συνεργάτες μου που χωρίς αυτούς τίποτα δεν θα ήταν εφικτό. Και για να λέμε την αλήθεια, δε ξέρω αν θα έκανα όσα έχω κάνει. Όταν κοιτάζω αυτά που έχουμε διαδραματίσει και όλα όσα περάσαμε αυτά τα χρόνια (το 1991 ιδρύθηκε στην Αθήνα, η πρώτη μορφή της «Ομμα» και το 1996 μετονομάστηκε σε θέατρο «Ομμα Στούντιο», όπου το 2000 εγκατέλειψε συνειδητά την Αθήνα και ήρθε στη Κρήτη) εκπλήσσομαι κι εγώ ο ίδιος. Υπάρχει πολύ δουλειά και αγώνας από πίσω σε ότι  έχουμε καταφέρει. Το κυριότερο είναι ότι έχουμε κατακτήσει την ανεξαρτησία μας. Όπως λέει και μία σημαντική δασκάλα μου η ηθοποιός του Θεάτρου Οντίν στην Δανία, η Ρομπέρτα Καρέρι: «για να ζούμε σαν βασιλιάδες, δουλεύουμε σαν σκλάβοι».

 Ποια έκπληξη επιφυλάσσεται στο αθηναϊκό κοινό τον Οκτώβριο που θα έρθετε στην πρωτεύουσα;

Πριν 2 χρόνια το θέατρο Ομμα Στούντιο, ως συνδιοργανωτής  στο τετράχρονο Ευρωπαϊκό πρόγραμμα «Καραβάνι η Συνέχεια:  Το θέατρο στη Κοινότητα», βρέθηκε στο Σβέρτε της Γερμανίας για να λάβει μέρος στις προγραμματισμένες  4μερες δράσεις του θεάτρου Studio 7. Εμείς ως θέατρο Ομμα Στούντιο τις πραγματοποιήσαμε το καλοκαίρι του 2015 στο Ηράκλειο με μεγάλη επιτυχία και τεράστια για τα δεδομένα του Ηρακλείου συμμετοχή κόσμου (περίπου 3.000 θεατές και συμμετοχή 33 κοινοτήτων). Έτυχε μετά το τέλος του τετραημέρου να επισκεφθώ ένα στρατόπεδο καταναγκαστικών έργων από τη περίοδο του Ναζισμού και να παρακολουθήσω εκεί μια εκδήλωση μνήμης για τα θύματα του πολέμου. Συγκλονίστηκα! Νομίζω κάθε άνθρωπος οφείλει στη ζωή του μια φορά να επισκεφθεί ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ανείπωτη εμπειρία. Συζητήσαμε και  συμφωνήσαμε με τον θεατρικό σκηνοθέτη, Κρίστοφ Φάλκε (Christof Falke) να δουλέψουμε πάνω στο θέμα της αντίστασης, του ένοπλου αγώνα και της τρομοκρατίας. Έπειτα από  πολύμηνες έρευνες, συζητήσεις και μελέτες καταλήξαμε εμείς, ως θέατρο Ομμα Στούντιο, να αναλάβουμε την ιστορία της Ούρλικε Μάινχοφ και το Θέατρο Studio 7 το μύθο της Αντιγόνης. Με αυτό τον τρόπο συναντιούνται επί σκηνής ο μύθος και η πραγματικότητα. Στο κείμενο που έγραψα εξελίσσεται ένα φανταστικό γεγονός: Τη τελευταία νύχτα της ζωής της Ούρλικε Μάινχοφ θα την επισκεφτούν στο «Λευκό» κελί της ο Γκέοργκ Ελζερ (ένας ωρολογοποιός που επεχείρησε να δολοφονήσει τον Χίτλερ), η Ρόζα Λούξεμπουργκ και ο Μάριο Μορέτι (ένας  εκ των ιδρυτών των Ερυθρών Ταξιαρχιών). Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης υπάρχουν δύο ραψωδοί, δύο αφηγητές πάνω στη σκηνή (οι ηθοποιοί του Studio 7) που αναφέρουν τον μύθο των Λαβδακιδών ως αντίστιξη στη ζωή και τη δράση των αγωνιστών. Η παράσταση έχει το τίτλο: «Ασυμβίβαστη – Grenzganger: Η Διαχωριστική γραμμή» και θα παρουσιαστεί  στο Θέατρο ΑΡΓΩ (https://argotheater.gr/) στις 2 Οκτώβρη 2018, ενώ έχει επιχορηγηθεί για τη περίοδο 2017-2018 από το Υπουργείο Πολιτισμού και την Πρεσβεία της Γερμανίας στην Ελλάδα.

Νομίζετε ότι θα καταφέρουμε να ξορκίσουμε «αυτό το κολασμένο που ήρθε προς το μέρος μας» κι έφερε τα πάνω – κάτω στις ζωές μας;

Ναι θα τα καταφέρουμε με αλληλεγγύη  και ανθρωπιά. Δηλαδή να αλλάξουμε να φύγουμε από το ατομικό (τη μάστιγα του πολιτισμού μας) και να  αναπτύξουμε το συλλογικό. Να μάθουμε να ακούμε ό ένας τον άλλο και κυρίως – ανάγκη πάσα – να αναπτύξουμε την ενσυναίσθηση μας, να γίνουμε περισσότεροι ευαίσθητοι, περισσότερο ποιητές, οραματιζόμενοι μια άλλη ζωή από αυτήν που λυσσαλέα προσπαθεί να μας  πείσει, ως de  facto, ότι υπάρχει ο τεχνολογικός πολιτισμός και η καρτεσιανή, η μαθηματική σκέψη. Υπάρχει και ένας άλλος κόσμος από αυτόν που βλέπουμε.

Είσθε από τους λίγους Έλληνες που μελετάτε την ιστορία. Σε μια ρήση του ο Ευριπίδης συντηρεί την άποψη, ότι «Είναι ευτυχής όποιος μελέτησε την ιστορία, γιατί αυτός ούτε τους πολίτες παρακινεί στην καταστροφή, ούτε ο ίδιος γίνεται άδικος.». Εν τέλει κ. Διαμαντή πιστεύετε, ότι φθάσαμε σε αυτά τα χάλια γιατί ως λαός δεν γνωρίζουμε την ιστορία μας;

Φτάσαμε  εδώ που φτάσαμε – δεν χρησιμοποιώ τον όρο «χάλια» μιας και δε ξέρω την κατάληξη – σίγουρα από άγνοια. Άγνοια του εαυτού μας, άγνοια του παρελθόντος , αλλά και του  παρόντος. Είμαι οπαδός της  γνώσης και της δια βίου μάθησης. Γνωρίζω ότι τίποτα  δεν γνωρίζω. Ακόμα και η γνώση της ιστορίας μπορεί να αποβεί στείρα αν δεν λάβουμε το σωστό μήνυμα και βέβαια να αυτενεργήσουμε. Δηλαδή να αλλάξουμε τρόπο ζωής, τρόπο σκέψης και κυρίως αντίληψης. Καμιά γνώση της ιστορίας δε μας  σώζει αν δεν αλλάξουμε. Κι ας ξεκινήσουμε από μικρά καθημερινά πράγματα, κυρίως ακούγοντας και παρατηρώντας τον κόσμο γύρω μας. Όπως  γίνεται σε αυτό το υπέροχο βιβλίο του Πάτρικ Ζίσκιντ «Το Περιστέρι», μια ιστορία προφητική για μένα μιας και το βιβλίο ήταν και η πρώτη μου σκηνοθεσία με το θέατρο Ομμα Στούντιο, όπου ο ήρωας ο Γιονατάν Νοέλ αλλάζει τρόπο ζωής όταν το επισκέπτεται ξαφνικά στη πόρτα του σπιτιού του ένα περιστέρι.

Ο Αντώνης Διαμαντής με τη σύζυγο και ηθοποιό Ειρήνη Κουτσάκη

«…κυρίως στην παρακμή υπάρχει δημιουργία. Όταν το λουλούδι αγωνίζεται να ριζώσει μέσα από τη πέτρα.»

Ποια είναι η πιο ζωντανή ανάμνησή σας, που έχει σχέση με το θέατρο από τα παιδικά σας χρόνια;

Είναι η φιγούρα του Μάνου Κατράκη που τον είδα να παίζει στο «Ντά», μου φάνηκε γίγαντας πάνω στη σκηνή αξέχαστη εικόνα. Είχα μείνει άναυδος παρακολουθώντας τον και έλεγα μέσα μου: «μα υπάρχει άνθρωπος που είναι 3 μέτρα;» Αυτή είναι η μαγεία του θεάτρου αυτή είναι και η μαγεία της υψηλής υποκριτικής. Να αλλάζει τον γνωστό κόσμο μπρός στα μάτια μας. Και ακόμα είναι, όταν τελειώναμε με τα αδέλφια μου το μπάνιο μας και καθαροί πέφταμε για να κοιμηθούμε, πάντα η μητέρα μου άνοιγε το ραδιόφωνο (δεν υπήρχε ευτυχώς τότε τηλεόραση) και άκουγα το «Θέατρο της Δευτέρας». Με αυτές τις υπέροχες φωνές της Χατζηαργύρη, του Μορίδη , του Βόκοβιτς, της Κατσέλη, της  Νοταρά  ή της Λαμπέτη με έπαιρνε ο ύπνος. Ίσως  γι αυτό μέχρι και σήμερα πιστεύω και δουλεύω πάνω στον ήχο του θεάτρου σαν πρωταρχικό στοιχείο της σκηνικής  διαδικασίας. Για μένα το θέατρο είναι ήχος.

Είσθε πράος και  χαμηλών τόνων, όπως δείχνει το παρουσιαστικό σας και η χροιά της φωνής σας; Τουναντίον. Όσοι δουλεύουν μαζί μου ξέρουν πόσο παθιάζομαι με αυτό που κάνω. Η δημιουργία ενός ρόλου είναι μια επώδυνη  μεταμόρφωση. Είναι για χαρακτήρες που πολλές φορές «δεν τους πάς», δεν σου  αρέσουν και πασχίζεις να βρες μια ρωγμή  μέσα σου να τους «δεχτείς». Έχω τη τύχη να διαλέγω τα θέματα που ασχολούμαι, δεν μου τα παραγγέλνουν κάποιοι. Είναι θέματα που με απασχολούν βαθιά και φοβάμαι, ότι δεν έχω το χρόνο να ασχοληθώ  με όσα θέλω. Αρκούμαι όμως με αυτά που καταπιάνομαι και με «γεμίζει» η διαδικασία της έρευνας και της  μελέτης των.

Συμμετείχατε στο πρόγραμμα «Γεφυρώνοντας τον κόσμο δια μέσου του εθελοντισμού για να αυξηθεί η κοινωνική συμμετοχή των νέων ανθρώπων». Πιστεύετε ότι ο εθελοντισμός έχει πάντα αγνά κίνητρα;

Ο εθελοντισμός είναι ουσιαστικός όταν δεν είναι καθοδηγούμενος και κάνει τα μέλη μιας κοινότητας η μιας συλλογικότητας να αποφασίσουν τα ίδια το αντικείμενο της δημιουργίας των. Θέλει ίσως παρακίνηση και στήριξη στον τρόπο. Αυτό κάνει και το πρόγραμμα «Καραβάνι η συνέχεια». Οι συν-διοργανωτές παρακινούν και βοηθούν με τη τεχνογνωσία τους τις κοινότητες να πραγματοποιήσουν αυτό που αποφασίζουν οι ίδιες. Κάθε άλλη μορφή «εθελοντισμού» καλύπτει κοινωνικά και πολιτικά κενά. Θεωρείτε, ότι οι άνθρωποι της τέχνης πρέπει να μπαίνουν μπροστάρηδες στους κοινωνικούς αγώνες;

Αποφεύγω να μιλάω  για τους ανθρώπους της Τέχνης. Εξάλλου τι είναι τέχνη, ακόμα το ψάχνω. Μιλώ για ανθρώπους που πρέπει αν είναι ούτως η άλλως μπροστάρηδες. Σε όλους μας – καλλιτέχνες η μη – μιλούν οι πράξεις μας και όχι τα λόγια μας. Εγώ με το θέατρο Ομμα Στούντιο έχουμε πάρα πολλές φορές  δραστηριοποιηθεί σε παρεμβάσεις πολιτικές και κοινωνικές, αλλά το κάνουμε επειδή το νοιώθουμε όχι επειδή μας το επιβάλλει μια νόρμα. Πρόσφατα διάβαζα τη συνέντευξη μια ψυχιάτρου που έλεγε: «η παθητικότητα κα ι η αποστασιοποίηση είναι βία». Το πιστεύω ακράδαντα.

Πως εξηγείτε το φαινόμενο να υπάρχει δημιουργία μέσα στην παρακμή;

Μα κυρίως στην παρακμή υπάρχει δημιουργία. Όταν το λουλούδι αγωνίζεται να ριζώσει μέσα από τη πέτρα. Τότε είναι που ο κάθε άνθρωπος  αναθεωρεί υπό  το καθεστώς του αφανισμού του και ξεκινά- όχι στο σύνολό τους – την δημιουργία που φέρνει το μήνυμα της ζωής. Καμιά μεγάλη δημιουργία δεν έγινε σε  περιόδους ανάπτυξης. Όπως όταν βομβαρδιζόταν το Στάλινγκραντ και ο Στραβίνσκυ έπαιζε με τους μουσικούς του σε καταφύγιο «Την Συμφωνία της Άνοιξης» ή στους βομβαρδισμούς του Σεράγεβο οι ηθοποιοί έπαιζαν στο  καταφύγιο τους «Επτά επί Θήβας». Νομίζω ότι αυτή είναι και σήμερα η κατάσταση της Τέχνης και των καλλιτεχνών.

Πιστεύετε, ότι κάποτε θα βρούμε το βηματισμό που θα μας βγάλει από το σκοτάδι στο φως;

Ο όρος «πιστεύω» είναι τόσο αφαιρετικός και συνάμα τόσο δυνατός. Πάντως, αν δεν το πίστευα δεν θα ήμουν εδώ για να σας απαντήσω. Η έκβαση της Πορείας εξαρτάται από το πώς θα βαδίσουμε. Ο Καζαντζάκης στην «Ασκητική»  στο κεφάλαιο «Πορεία» γράφει: «Διαλέγω το ανήφορο γιατί κατά κεί με σπρώχνει η καρδιά μου» και από την άλλη ο Λάο Τσέ γράφει: «Με ρωτούν πως  τα περνώ στο πράσινο βουνό. Με αναπαμένη την καρδιά, χαμογελώ και σωπαίνω. Όταν τα φύλλα πέφτουν και το νερό περνά, ο κόσμος μου, δεν είναι ο κόσμος των ανθρώπων». Η Δύση και η Ανατολή  χέρι-χέρι.