fbpx

«Μυστήρια: Η Χαμένη Κιβωτός της Αρχαίας Ελληνικής Διανόησης» (Μέρος Β΄: Τι είναι Μυστήριο, Τι είναι Μύηση), γράφει ο Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

mixalis.mpatis@gmail.com

Η συνέχεια, λοιπόν, περί των ελληνικών μυστηρίων, αυτής της χαμένης κιβωτού της ελληνικής διανόησης (εδώ το Α΄ Μέρος). Τι είναι όμως Μυστήριο; Τι είναι Μύηση; 

Ανατρέχοντας στην ετυμολογική ερμηνεία διαπιστώνουμε ότι και οι δύο λέξεις προέρχονται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα «μυείν» – «μύω», που σημαίνει κλείνω το στόμα, κλείνω τα μάτια! Μπορούμε να θυμηθούμε τον Αρποκράτη εκείνο τον νεαρό που συναντάμε σε αγάλματα στην αρχαία Ελλάδα και κλείνει με το δάκτυλο το στόμα ή την αντίστοιχη εικόνα στην Αίγυπτο με τον χαμογελαστό θείο Ώρο, σε ένδειξη ότι αυτό που ξέρει, που έχει μάθει και γνωρίζει δεν το συζητά, το κρατά κρυφό, το κρατά μυστικό! Εκείνοι που μυούνται στα μυστήρια του υπερβατικού, απαγορεύεται να τα ανακοινώσουν σε άλλους μη μυημένους, πρέπει να κλείνουν το στόμα τους… 

Αρποκράτης
Ο θεός Ώρος βρέφος κλείνει το στόμα του σε Ρωμαϊκό-Αιγυπτικό τεχνούργημα τερακότας

Η λέξη μυστήριο στην αρχαία Ελλάδα σήμαινε επίσης το απόρρητο, το μυστικό, το άρρητο μέρος μιας αλληγορικής τελετής, λατρείας ή γνώσης, οι οποίες δεν γίνονταν φανερές σε άτομα τα οποία δεν είχαν μυηθεί. Τα αρχαία μυστήρια ήταν ίσως η ανώτερη πνευματική κληρονομιά της αρχαίας Ελλάδας. Στην εσωτερική έννοιά τους παρουσίαζαν τις αιώνιες αλήθειες είτε ήταν φυσικές είτε ήταν πνευματικές  που διατηρήθηκαν  στο πέραμα χιλιάδων ετών.

Κάθε φορά που κάτι καινούριο μας αποκαλύπτεται και μια νέα γνώση κατακτιέται, είναι ένα είδος μύησης. Η μύηση προέρχεται ετυμολογικά όπως προαναφέρθηκε από το ρήμα «μύω», που σημαίνει την κατάκτηση μιας καινούργιας γνώσης, το πέρασμα σε μια νέα αποκαλυπτόμενη κατάσταση αφού προηγουμένως ασφαλιστούν τα ανοίγματα των αισθήσεων. Η μύηση μπορεί να σημαίνει την κάθε αποκάλυψη για οτιδήποτε δεν γνωρίζαμε μέχρι εκείνη τη στιγμή και αφορά αυτή η αποκάλυψη κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Πιο συγκεκριμένα όμως, ο όρος μύηση σήμερα σημαίνει την αποκάλυψη κρυμμένων μυστικών τα οποία αφορούν την ψυχοπνευματική εξέλιξη του ανθρώπου και την εκκόλαψη των ψυχικών του  δυνάμεων.

Η δομή των μυστηριακών μυητικών τελετών βασιζόταν σε τρία στοιχεία σύμφωνα με τον Πρόκλο. Τον μύθο, την τελετή, και την μύηση, ενώ επτά ήταν κυρίως τα στάδια ή οι βαθμίδες που οδηγούσαν στην ολοκλήρωση της μύησης στα μυητικά συστήματα. Καθαρμός, Χρίσμα, Περιβολή, Ιερός λόγος, Ενθρονισμός, Ιερογαμία, Εποπτεία. Σύμφωνα με τον Ιάμβλιχο (Περί μυστηρίων) τα μυστήρια, είχαν ως σκοπό να ελευθερώσουν τους μύστες από τα ασελγή πάθη. Έδιναν τροφή στην όραση, ενώ ταυτόχρονα εξουδετέρωναν κάθε βλαβερή και κακή σκέψη, μέσω της τρομερής ιερότητας που συνόδευε αυτές τις τελετές. Ο Ηλιόδωρος (Αιθιοπικά 9,9) αναφέρει πως αυτοί που έφτασαν στις υψηλότερες βαθμίδες των μυστηρίων μυούνται στην καθαρή γνώση, στην απομόνωση του ιερού βωμού, υπό το φως που ρίχνει η φλόγα του πυρσού της αλήθειας, ενώ σύμφωνα με τον Σαλλούστιο, κάθε μύηση έχει ως σκοπό να μας ενώσει τον άνθρωπο με τον κόσμο και τη θεότητα.

Στην μυητική διαδικασία των μυστήριων χρησιμοποιούσαν ένα είδους θείου δράματος, πλούσιο από εικόνες της θεότητας διάμεσου του οποίου ερχόταν ο άνθρωπος σε επαφή με την θεία του αρχή. Στο θείο δράμα κάθε αντικείμενο, κάθε πράξη, σκεύος ή και εικόνα είναι συμβολικό της θείας ιδέας-ιστορίας και ως ιδεόγραμμα εκφράζεται και λειτουργεί σαν μεταφορικό μέσο (χρόνο-κάψουλα ) για μεγαλύτερη διάρκεια και αντοχή δια μέσου των αιώνων. Όταν όμως αυτή η ιδέα που σχηματίζει συμβολικές εικόνες έχει να κάνει με καθημερινές μας συνήθειες όπως αυτή της διατροφής, που ως μέθεξη μετουσιώνεται με το σιτάρι και τον άρτο, τότε αυτός ο συμβολισμός μέσα από την επανάληψη γίνεται βίωμα η και μας συντροφεύει σε όλο τον βίο μας.

Τα αρχαία μυστήρια σκοπό είχαν αφενός να καθαίρουν τους ανθρώπους από τα αμαρτήματα που τυχόν είχαν διαπράξει και να τους εξασφαλίσουν μια καλύτερη τύχη στην παρούσα και στην άλλη ζωή, αφετέρου, δια της μυστικής βιωματικής και υπαρξιακής αναζήτησης την άμεση πνευματική ένωση με το θείο. Η «μυστική» αυτή εμπειρία στην αρχαιότητα επιτυγχανόταν δια μέσου μιας μυστικής τελετής τη μύηση.

     Στα αρχαία μυστήρια το θείο γινόταν αντιληπτό με τρεις τρόπους:

  • Ο πρώτος αφορούσε την λαϊκή θρησκευτική παράδοση, που περιλάμβανε την λατρεία βλαστικών και θεοποιημένων δυνάμεων της φύσεως, αλλά και των τοπικών ηρώων.
  • Ο δεύτερος αφορούσε την αναζήτηση δια μέσου της φιλοσοφικής σκέψης, της Ουσίας του Σύμπαντος, της πρώτης Αρχής, του «αεί Όντος», του άρρητου «Αγαθού».
  • Ο τρίτος αφορούσε τις μυστηριακές τελετές στα Ιερά Μυστήρια, κατά την διάρκεια των οποίων, οι αυστηρά επιλεγμένοι και μετά από δοκιμασίες συμμετέχοντες, βίωναν μία υπερβατική εμπειρία, κορύφωμα της οποίας αποτελούσε η στιγμή της «Εποπτείας» , κατά την οποία αποκαλύπτονταν στους μυημένους το «Θείο».

Οι μύστες πίστευαν πως όχι μόνον η Θεότητα ήταν παρούσα, αλλά και ότι μετείχαν κατά κάποιο τρόπο στην Θεότητα. Όπως χαρακτηριστικά λέει ο Αριστοτέλης «η ψυχή του ανθρώπου περισσότερο πάθαινε παρά μάθαινε στα μυστήρια», συνεπώς λάμβανε χώρα μια βιωματική κατάσταση.

 O στόχος των Μυστηριακών μυητικών τελετών είχε δύο κατευθυντήριους άξονες. Ο πρώτος  άξονας είχε δύο επιμέρους στόχους :

  1. Ο πρώτος όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Δημήτρης Χλέτσος, ήταν να οδηγήσουν τις ψυχές στο αρχέγονο στοιχείο τους. Το τελευταίο και σημαντικότερο αυτό γεγονός βεβαίωνε ήδη ο Πλάτων στον Φαίδρο, όπου η κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι μύστες συγκρίνεται με εκείνη των ψυχών, πριν γεννηθούν, μέσα στο σώμα.
  2. Ο δεύτερος ήταν να καταστεί γνωστό στον μυούμενο, πως η Σκέψη, κατερχόμενη από τον νοητό Κόσμο, περιβάλλεται διαδοχικά μια ψυχή και μετά ένα σώμα, και πως, μετά θάνατον, ακολουθεί την αντίστροφη πορεία. O κύκλος αυτός αποβλέπει στην σταδιακή διαύγαση των βαθύτερων περιοχών, στις διαδοχικές ζωές, για να μπορέσει τελικά η Σκέψη να οδηγήσει «μαζί της την ψυχή και το σώμα στα ύψη της τελειότητας» (Πλούταρχου, Περί Ψυχής VI, 2, και Περί  Ίσιδος και Oσίριδος 47).

Ο δεύτερος άξονας είχε ως βασικό στόχο την κατανόηση των ταξιδίων που κάνουν οι νόες είναι και η τελειοποίηση του εκάστοτε φορέως σώματος, κατά συνέπεια της ίδιας του της ύλης. Με άλλα λόγια να οδηγηθούν οι νόες στο αρχέγονο στοιχείο τους, τελειοποιώντας σταδιακά ψυχή και σώμα, δηλαδή την επιδίωξη πνευματικής και υλικής τελειότητας, αυτό ακριβώς που επιζητεί από καταβολής ιστορίας της Ελλάδος και η «θεία και ιερά τέχνη», την Πρώτην Αρχήν, την Μίαν και μοναδικήν Αρχήν. Ο Ηράκλειτος μύστης και αυτός της λατρεία της Ελευσίνιας Δήμητρας έλεγε: «Εκ των πάντων Εν, και εξ Ενός τα πάντα και οδός άνω και κάτω μία». 

[Ο Χριστιανισμός χρησιμοποίησε την Ελληνική αλληγορική Μυστηριακή γλώσσα για να διαδοθεί και δανείστηκε αφειδώς από την ελληνική φιλοσοφία και λατρεία για να αποκτήσει κύρος. Τούτο δεν είναι κακό. Κακό είναι ότι δεν ομολογούν την πρώτη πηγή της εμπνεύσεως και ακόμη χειρότερα ότι κατηγορούν τον Ελληνισμό ως ειδωλολατρικό]

Είναι ιστορικά αποδεδειγμένο όπως μας αναφέρει ο Βασίλειος Χλέτσος, ότι η δημιουργία του αρχαίου θεάτρου οφείλεται στις μυστηριακές τελετές. Μέσα από τις θεατρικές παραστάσεις προσπαθούσαν να διεγείρουν συγκεκριμένα συναισθήματα από τους συμμετέχοντες θεατές. Με τις μυστηριακές τελετές οι άνθρωποι αποκτούσαν ένα μέσο για να περάσουν σε ένα ανώτερο επίπεδο αντίληψης. Ανυψώνονται από επίπεδο σε επίπεδο και επικοινωνούσαν με τον θείο σπινθήρα που έκρυβαν και κρύβουν μέσα τους. Αυτό που οι πρόγονοι μας αποκαλούσαν «δαιμόνιο».Αυτή η διαδικασία ήταν η μύηση. Η διεύρυνση δηλαδή της συνείδησης, και η προσέγγιση των θειικών όψεων που κρύβει μέσα του ο άνθρωπος.

Στην αρχαιότητα η μύηση αφορούσε, έκρυβε και απεκάλυπτε μυστικά για όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αποκαλύψεις γίνονταν και κατευθύνσεις δίνονταν για την καλλιέργεια και της σποράς της γης, για πρακτικές τέχνες, για την αντιμετώπιση των καιρικών συνθηκών, για την πρόληψη των επιδημιών και των ασθενειών, για την καθημερινή διατροφή, για την καθαριότητα και περιποίηση του σώματος. Το ιερατείο έπαιζε το ρόλο το εκπαιδευτικού, του επιστήμονα και των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Όμως παράλληλα με την καθοδήγηση για ένα σωστό τρόπο αντιμετώπισης των συνθηκών της ζωής, η ομάδα των μυστών απεκάλυπτε στους κατάλληλα προετοιμασμένους τα μυστήρια του σύμπαντος, τα μυστικά της ανθρώπινης ψυχής, τους νόμους της θεραπευτικής, τους φυσικούς νόμους, τα μυστήρια της ζωής και του θανάτου, τη θεογονία, την κοσμογονία.

Είναι αδιαμφισβήτητο ότι τα Μυστήρια απολάμβαναν ιδιαίτερης εκτίμησης και σεβασμού,  όχι μόνο από τους απλούς πολίτες αλλά και από τα λεγόμενα των μεγάλων Σοφών της ελληνικής Διανόησης όπως:

Σοφοκλής: «Τρισευτυχείς θα πάνε στον Άδη όσοι θνητοί γνώρισαν τέτοιες τελετές μοναχά αυτοί θα ζουν εκεί καλά κι οι άλλοι όλοι θα τυραννιώνται».

 Πίνδαρος: «Ευτυχής είναι εκείνος που είδε τα Ελευσίνια μυστήρια, γιατί γνωρίζει το τέλος της ζωής του και τις αρχές που δόθηκαν στον άνθρωπο από τον Θεό»,

ενώ ο Αριστείδης για την μύηση του είπε: «Νόμισα ότι ήρθα σε επαφή με τον Θεό, και τον ένοιωσα να πλησιάζει εγγύτερα, και ήμουν τότε ανάμεσα σε εγρήγορση και ύπνο. Το πνεύμα μου ήταν ανάλαφρο, ώστε κανείς που δε έχει μυηθεί δεν μπορεί να μιλήσει για αυτό ή να το κατανοήσει».

Μένανδρος: «Ύπνος τα μικρά του θανάτου μυστήρια και αδύνατο να κρυφτεί η αλήθεια στον μυημένο»

Σωκράτης: «Οι μυημένοι είναι βέβαιο ότι απολαμβάνουν τη συντροφιά των θεών».

Στο επόμενο τρίτο μέρος της μελέτης μας- έρευνας θα ασχοληθούμε με τον εσωτερισμό των μυστηρίων.

Βιβλιογραφία – Πηγές

  • Σημαντικοί σταθμοί του ελληνικού πολιτισμού, τόμος Β’, ΕΑΠ 2000.
  • Κλοντ Μοσέ, Επίτομη Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας.
  • Σ.Ι. Ράγκος, Πανεπιστήμιο Πατρών, Ψυχανάλυση και αρχαία ελληνική θρησκεία
  • Ελλάς, ΠΛΜ, τόμος Α’.
  • Ζαν-Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ,
  • 2000]
  • ancilla Religionis
  • Rohde
  • Richter
  • Δανέζης Μάνος και Θεοδοσίου Στράτος, «Το Σύμπαν που αγάπησα-Εισαγωγή στην Αστροφυσική». Εκδόσεις Δίαυλος, Αθήνα 2000.
  • Αγκαλιάζοντας το Έρεβος” του Μάριου Δημητριάδη
  • Γιώργος Μεταξάς : Ελληνισμός και Χριστιανισμός Εννοιες σντίθετες ή αλληλένδετες
  • Περί Πρώτων Αρχών, Δαμάσκιου, Εκδόσεις Σφιγγός
  • Σ. Παττακός: Η Μυστική διδασκαλία του Πλάτωνα
  • Μυστική Θεολογία V (Περί Θείων Ονομάτων), του Διονύσιου Αρεοπαγίτη
  • Θεογνωσία, του Π.Γκράβιγγερ, Εκδόσεις Σφιγγός
  • Ο Πυθαγόρας και η Μυστική Διδασκαλία του Πυθαγορισμού, του Π.Γκράβιγγερ. Εκδόσεις Σφιγγός
  • Αριθμοσοφία, του Γουίλιαμ Γουέστκοτ, Πύρινος Κόσμος
  • Ο Αριθμός και η Αρίθμησις ανά τους Αιώνας, Κωνστ. Λουκάς, 1935
  • Μαρκ Χέλλινγκ και ο Χρήστος Οικονομόπουλος – «Οι Ααδρόγυνοι και Σιαμαίοι – Οι αντρειωμένοι και η ουρά τους – Ο Διγενής Ακρίτας και τα σπήλαια»
  • Πλάτων, Κρατύλος, 438 d.
  • Σέξτος Εμπειρικός, Προς Μαθηματικούς, 7, 65-86.
  • Κων/νος Βουδούρης (1992), Λογική. Φιλοσοφική και Συμβολική, Αθήνα,
  • Νικόλαος Χρόνης (1975), Το πρόβλημα των κατηγοριών εν τη φιλοσοφία του
  • Αριστοτέλους, Ε.Κ.Π.Α., Αθήνα.
  • Πλάτων, Φαίδρος, 278 a.
  • Βέϊκος Θεόφιλος (1998), Οι Προσωκρατικοί, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, σσ. 99-105.
  • Πελεγρίνης Θεοδόσης (2004), Λεξικό της Φιλοσοφίας, Αθήνα, σελ. 433.
  • Αριστοτέλης, Τοπικά, Δ 121b 7-10.
  • Κωσταράς Γ. (2003), Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα, σσ. 187-190.
  • Πλάτων, Σοφιστής, 254 Α:
  • Αυγελής Νίκος (2001), Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, Θεσ/νίκη, σσ. 167- 170.
  • Heidegger Martin (1997), Plato’s Sophist, translated by Richard Rojcewicz and André Schuwer, Indiana University Press, σσ. 15-16.
  • Ο Δημ. Γληνός πρί του μη- οντος κατά τον Αριστοτέληπ
  • Πρβ. Νικολούδης Η. Π. (1993), Εισαγωγή στον Σοφιστή του Πλάτωνα, εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα.
  • Πλάτων, Σοφιστής, 254 D: «Μέγιστα μήν τῶν γενῶν, ἅ νῦν δή διῆμεν, τό τε ὄν αὐτό καί στάσις καί κίνησις».
  • Πλάτων, Σοφιστής, 258 B: «δεῖ θαρροῦντα ἤδη λέγειν ὅτι τό μή ὄν βεβαίως ἐστί τήν αὑτοῦ φύσιν ἔχον».
  • Taylor A. E. (2003), Πλάτων: ο Άνθρωπος και το Έργο του, μετάφραση Ιωάννης
  • Αρζόγλου, ΜΙΕΤ, Αθήνα, σελ. 448.
  • Τσέλλερ-Νέστλε (2004), Ιστορία της Ελληνικής φιλοσοφίας, Αθήνα, σσ. 165-171.
  • Κωσταράς Γ. (2003), Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα, σσ. 238-242.
  • Αριστοτέλης (1994), Όργανον 1: Κατηγορίαι- Περί Ερμηνείας, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, εισαγωγή, σελ. 55.
  • Περί των Πατρών Θεών, Βλάση Ρασσιάς,
  • Ζευς, Βλάση Ρασσιά,
  • Τα Άγνωστα Μεγαλουργήματα των Αρχαίων Ελλήνων, Θ. Μανιά, Πύρινος Κόσμος
  • Γέλλιος, Αττικές Νύχτες 7.2.3=LS 55Κ. στο Sharples, ( 2002),
  • Κρατύλος, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Σταύρος Οικονομίδης : Γνώση θανάτου
  • Φίληβος, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Κ. Τσιλιμαντού Το κάλλος στους αρχαίους έλληνες
  • Παρμενίδης, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Η Δονητική των Γραμμάτων, Ε.Ο.Α.Μ, Δίον
  • Η Γένεση κατά τους Αρχαίους Έλληνες, Α. Γονιδέλλης, Πύρινος Κόσμος
  • Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ, 2000]
  • Αποκεκαλυμμένη Ίσιδα, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις ΙάμβλιχοςΗ Μυστική Διδασκαλία, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις Ιάμβλιχος
  • Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου.
  • R. Dodds:  Οι Έλληνες και το παράλογο
  • P. Nilsson: Η πίστη των Ελλήνων
  • K. Guthrie: Ο Ορφέας και η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία
  • Αλέκος Χαραλαμπόπουλος Η έννοια του τριαδικού θείου, της αρχαιας φιλοσοφιας
  • Lesky: Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας
  • H Παλαιά ∆ιαθήκη, Eλληνική Bιβλική Eταιρεία, Aθήνα 1997 ¬
  • Τσαρτσαράκη Ελευθερία : ΤΑ ΤΡΙΤΤΑ ΓΕΝΗ ΤΟΥ ΟΝΤΟΣ ΣΤΟΝ ΤΙΜΑΙΟ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΤΙΜΑΙΟΣ,
  • Jonas, Hans, The Gnostic Religion, Beacon Press, Boston 1963 ¬
  • Snell: Η ανακάλυψη του πνεύματος – Ελληνικές ρίζες της Ευρωπαϊκής σκέψης
  • «Οι μεγάλοι φιλόσοφοι»: Μεταφραστής και επιμελητής:  Ευτύχιος Π. Φικιώρης
  • Θ. Μ. Χρηστίδης: Ηράκλειτος: Ο «Σωκράτης» των Προσωκρατικών: Περιοδικό
  • Ομήρου, Επικός Κύκλος.
  • Ησίοδου, Θεογονία.
  • Αλκμάνα, Θεογονία.
  • Μουσαίος, Άπαντα.
  • Μ. Καλόπουλος, «Αβραάμ ό Μάγος».
  • Sextus Empiricus, «Αdversus Mathematicos «, 5.86.
  • Αριστοξένου, Άπαντα
  • Αριστοτέλους, Περί Ψυχής, Ελάσσονα 2, Περί  Ερμηνείας, Ηθικά .
  • Νόννος, Διονυσιακά : Ραψωδίες Ζ έως ΙΒ.
  • Ορφικά, Άπαντα.
  • Πρωταγόρας, Περί Θεών.
  • Πλούταρχος, Περί ‘Ισιδος και Οσίριδος.
  • Ερμής Τρισμέγιστος – Λόγοι.
  • Πυθαγόρειος Αριθμοσοφία.
  • Ιώσηπος, Άπαντα, Ιουδαϊκή Αρχαιολογία Α, Β.
  • Παντελής Κοντογιάννης, Η Λεηλασία των Αρχαιοελληνικών Αρχέτυπων από τον Χριστιανισμό.
  • Helma Mark, Τό βιβλίο των Μύθων.
  • Juan-Eduardo Cirlot, Το Λεξικό των Συμβόλων
  • Ρόμπερτ Γκρέιβς, Οι Ελληνικοί Μύθοι Αλχημεία, το Κλειδί των Μυστηρίων.
  • Εγκυκλοπαίδεια Britannica.
  • Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ήλιου.
  • Τhomas Doane, Bible Myths and Their Parallels in Other Religions.
  • Charles Lastings, Encyclopaedia of Religion and Ethics.
  • Barbra Walker, Woman’s Encyclopaedia of Myths and Secrets.
  • George MacDonald, Lillith.
  • Gimbutas, the language of the Goddes
  • Ε. Παππά: Ο Πλάτωνας στην εποχή μας
  • Ιστορία της Φιλοσοφίας Από τον Ηράκλειτο στον Αριστοτέλη Δημήτρη Παπαδή εκδ. ΖΗΤΡΟΣ
  • J. Adler: Ο Αριστοτέλης για όλους
  • De Romilly: Αρχαία Ελληνική Τραγωδία
  • Ε. Δ. Καρακάντζα: Αρχαίοι Ελληνικοί Μύθοι – Ο θεωρητικός λόγος του 20ού αιώνα για τη φύση και την ερμηνεία τους.
  • «Αστρολογία & Εσωτερική Φιλοσοφία στον Όμηρο», Κωνσταντίνος Γραβάνης, έκδόσεις Πύρινος Κόσμος
  • Μουζάλα Γ. Μελινα . Περι του καθ’ ετερότητα του μη- οντος στον «σοφιστή» του Πλατωνος
  • Αβραάμ Μάσλοου, Ψυχολογία της ύπαρξης, έκδ. Δίοδος
  • Γεώργιος Α. Πλάνας Ό ζωδιακός κύκλος στήν παγκόσμια μυθο¬λογία.
  • Γεώργιος Α. Πλάνας Παγκόσμια Μυθολογία, έκδόσεις Νέα Ακρόπολη
  • Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ, 2000]
  • Αποκεκαλυμμένη Ίσιδα, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις ΙάμβλιχοςΗ Μυστική Διδασκαλία, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις Ιάμβλιχος
  • Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου.
  • R. Dodds: Οι Έλληνες και το παράλογο
  • P. Nilsson: Η πίστη των Ελλήνων
  • K. Guthrie: Ο Ορφέας και η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία
  • H Παλαιά ∆ιαθήκη, Eλληνική Bιβλική Eταιρεία, Aθήνα 1997
  • Snell: Η ανακάλυψη του πνεύματος – Ελληνικές ρίζες της Ευρωπαϊκής σκέψης
  • «Οι μεγάλοι φιλόσοφοι»: Μεταφραστής και επιμελητής:  Ευτύχιος Π. Φικιώρης
  • Αλκμάνα, Θεογονία
  • Ορφικά, Άπαντα
  • Πρωταγόρας, Περί Θεών.
  • Πλούταρχος, Περί ‘Ισιδος και Οσίριδος.
  • Ερμής Τρισμέγιστος – Λόγοι.
  • Παντελής Κοντογιάννης, Η Λεηλασία των Αρχαιοελληνικών Αρχέτυπων από τον Χριστιανισμό.
  • Helma Mark, Τό βιβλίο των Μύθων.
  • Juan-Eduardo Cirlot, Το Λεξικό των Συμβόλων
  • Kυρτάτας Δημήτρης, Η Aποκάλυψη του Iωάννη και οι επτά εκκλησίες της Ασίας, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1994 B΄
  • The Gods of the Egyptians, by E.A. Wallis Budge, Dover Publications, 1969Δημήτριος Ευαγγελόπουλος
  • Αρχύτα Θεωρείαι – Ι. Λάζαρης Δημήτριος Περετζής : Στην αρχαία Ελλαδα Φιλοσομια και Μυστήρια είναι τα ιδια
  • Πλουτάρχου, Περί Ψυχής VI, 2, και Περί Ίσιδος και Oσίριδος 47
  • Νικόλαος Χαρακάκος : Tα Μυστικά διδαγμάτων των Καβειρίων Μυστηρίων
  • Βασίλειος Χλέτσος : Τα Μυστήρια στη ν Αρχαία Ελλάδα
  • Γεώργιος Σιέττος ¨Αρχαία Ελληνικά Μυστήρια
  • Στέλιος Νικολαίδης : Ο μύθος και η πύλη προς τον εαυτό μας
  • Κ. Χ. Κωνσταντινίδης : Η Αρχαία Ελληνική Κοσμοθέαση
  • Αρχαίοι Έλληνες μύστες», Διαμαντής Κούτουλας, εκδόσεις Εσοπτρον.
  • Αναστάσιος Ντίνος : Ορφικά μυστήρια
  • Κωνσταντίνος Τσοπάνης : Ορφικά μυστήρια οι Ελληνικές ρίζες του Χριστιανισμού
  • Δήμητρα Λιάτσα : Ελευσίνια μυστήρια