fbpx

«Η Τριαδικότητα του Θείου κατά τον Πυθαγόρα», γράφει ο Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

mixalis.mpatis@gmail.com

Ο θρύλος που αναδύεται μέσα από την αντιφατική και γενικότερα πολυσχιδή  προσωπικότητα του ανδρός Πυθαγόρα, τον παρουσιάζει ως άνθρωπο με υπέροχο πνευματικό ύφος και με αίδια σκέψη όπως την χαρακτηρίζει ο Πλούταρχος, γιατί, ενώ ανήκει στη σειρά των θεολόγων του  5ου π.Χ. αιώνος όπως τουλάχιστον τον αποδέχονται οι: Πορφύριος, Ευσέβιος της Καισάρειας, ο Θωμάς ο Ακινάτης ακόμα και ο Μέγας Βασίλειος κατάφερε, συνδυάζοντας τις θεολογικές θεωρίες και την επιστημονική έρευνα δια των μαθηματικών, να ερμηνεύσει την εκ Θεού Εκπορευόμενη Συμπαντική Δημιουργία.

Σύμφωνα  πάντα με την δική του θρησκευτική αντίληψη, μια αντίληψη όμως, που αναδύεται μέσα από την γενικότερη θρησκευτική παραδοχή που επικρατούσε στην αρχαία Ελλάδα και η οποία ποτέ δεν εκφράστηκε μόνο από την λατρεία των 12 θεών, αλλά κυρίως μέσα από την Ορφική διδασκαλία, την θεογονία του Ησιόδου και τα διάφορα Μυστήρια και αυτό ίσως συντέλεσε έτσι ώστε η διδασκαλία του Πυθαγόρα να είναι μυστικιστική. Η αρχαία Ελληνική θρησκεία ήταν κατά το πλείστον Ιδεοκρατική. Εξέφραζε δηλαδή την ενότητα και την πολλότητα  ταυτόχρονα.

Πυθαγόρας ο Σάμιος

Το σύμπαν είναι για τον Πυθαγόρα, «Κόσμος» δηλαδή, χαρακτηρίζεται από τάξη, ομορφιά, και αρμονία. Συνεπώς κάθε αρμονία και τάξη στον κόσμο προϋποθέτει αριθμητικές αναλογίες. Η αρμονία της φύσης είναι αποκάλυψη της θεότητας, δύναμη διάχυτη σ’ όλον τον κόσμο. Η ουσία του κόσμου και της θεότητας δηλαδή του αγαθού είναι η αρμονία. Κατά τον Πυθαγόρα, ο κόσμος γενικά δημιουργήθηκε μετά την σύσταση του Ενός, διά σφαιρικών κυμάτων τα οποία κινούνται αλληλοδιαδόχως, κανονικά ωθούμενα εκ θείας ενεργείας, και αυτό συνέβαινε από αμνημονεύτων αιώνων.

Αυτά τα κύματα πάντοτε κατά τον Πυθαγόρα προέρχονται από παντοδύναμες εκπορεύσεις και είναι βαθμίδες ή όψεις σταδιακής αναπτύξης του OΛΟΥ (Σύμπαντος). Κάθε δε απορροή περαιτέρω προερχόμενη αυξάνει και μεγεθύνει τις δημιουργικές δυνάμεις και εκτίνει και διαχέει αυτές στο χώρο. Επίσης, ότι η φύση στον κόσμο και ότι υπάρχει σ’ αυτόν, σχηματίσθηκαν από την αρμονία των απείρων. Η αρμονία αυτή είναι ηγεμόνας και άρχοντας, ο Θεός των πάντων, ένας και μοναδικός, αυθύπαρκτος, μόνιμος, ακίνητος, τα δε πάντα που απορρέουν από αυτόν εμπεριέχουν τα στοιχεία του.

 Υποστήριζε επίσης ότι ο Θεός – Δημιουργός προϋπήρχε και είναι, αυτός που έπλασε τον κόσμο τέλειο από ύλη έμψυχο και άψυχο. Θεωρούσε δε επίσης τον Θεό ως ψυχή του παντός. Τις δε επιμέρους ψυχές ως επιμέρους αποσπάσματα αυτής. Δηλαδή ο Πυθαγόρας παραδέχονταν αφενός, ότι η απαρχή της Δημιουργίας ήταν η (Θεία Μονάδα) το Εν, το οποίο διαστελλόμενο διαρκώς περιελάμβανε εντός του το άπειρο. (Θεωρεία την οποία και οι σύγχρονοι επιστήμονες δέχονται, ότι δηλαδή το Σύμπαν είναι σφαίρα που διαστέλλεται συνεχώς), αφετέρου, την ομοιότητα των δημιουργημάτων του προς αυτόν).

Πυθαγόρας καθήμενος - Σχολή των Αθηνών (Λεπτομέρεια), Ραφαέλο Σάντσιο (Ραφαήλ)

Ο Πυθαγόρας δεχόταν ότι ο Κόσμος αποτελείται και από τον χρόνο, διότι το  άναρχο και αιώνιο αυτού προϋποθέτει ότι η μεν ύλη από την οποία γεννήθηκε έπρεπε να προϋπήρχε, η δε κοσμοποιός δύναμις δεν μπορεί να νοηθεί εν ακινησία. Κατ’ αρχήν στο κέντρο της σφαίρας του Σύμπαντος σχηματίσθηκε το Πυρ, το πρώτο του Κόσμου σώμα, η Θεομήτωρ Μονάς η οποία θεωρείτο ως το Κέντρο βάρους του Σύμπαντος. Η δε δύναμη η οποία διαχέονταν προς το Πυρ ονομαζόταν Εστία ή Βωμός του παντός ή Διός φυλακή ή Οίκος Διός, Θρόνος Διός και Ακρόπολη. Γύρω από αυτό το Κεντρικό Πυρ κινείται η Ιερή Δεκάδα των ουράνιων σωμάτων από Δυσμάς προς Ανατολάς. Τη τάξη δε των Ουράνιων σωμάτων καθόρισε ως εξής: Πάνω από το Κεντρικό Πυρ βρίσκεται ο Ουρανός. Μετά από αυτόν οι πέντε πλανήτες. Κατόπιν ο Ήλιος, ο έβδομος κατά σειρά, η Σελήνη, η Γη και τέλος η Αντίχθων. Αυτή είναι αόρατη από εμάς διότι εμείς κατοικούμε τα μέρη αυτής που βρίσκονται από την αντίθετη ορατή όψη της Γης (στο μη γεωκεντρικό κοσμολογικό του μοντέλο στο οποίο όλα τα σώματα στο Σύμπαν περιστρέφονται γύρω από ένα Κεντρικό Πυρ, η Αντίχθων  ή αντι-γή είναι ένα υποθετικό σώμα του ηλιακού συστήματος με μάζα ίση με αυτή της Γης. Σύμφωνα με τον Πυθαγόρα εφόσον οι πλανήτες αποτελούνταν από αιθέρια ύλη με ελάχιστη ή καθόλου πυκνότητα, η Αντίχθων, αυτή η αντι-γή, η οποία αποτελείται από τα ίδια υλικά με τον πλανήτη Γη, εξισορροπεί το κέντρο ισορροπίας του σύμπαντος).

Ο Πυθαγόρας θεωρούσε πως το εξώτατο μέρος του κόσμου καλυπτότανε από πυρ όμοιο με αυτό του Κέντρου και το ονόμαζε Ανάγκη ως αναγκαίο περίβλημα του Σύμπαντος που κάλυπτε και συγκρατούσε τον Κόσμο. Πέρα από την Ανάγκη βρισκόταν, όπως λέει ο Αρχύτας, το Άπειρο, από το οποίο αναπνέει ο Κόσμος. Από αυτό δε το Άπειρο προέρχεται στον Κόσμο το Κενό, αλλά και ο Χρόνος, το μέτρο της κίνησης των ουράνιων σωμάτων. Ο Πυθαγόρας είχε ανακαλύψει ακόμη και καθόρισε τις κινήσεις όλων των αστέρων, των οποίων το σχήμα δεχόταν ως σφαιροειδές όπως αυτό της Γης. Οι δονήσεις δε του αιθέρα, της ουσίας της φύσεως δηλαδή, επιδρούν και στους άλλους αστέρες, όπως και στη Γη.

Κάθε αστέρας όμως έχει και δική του επίδραση διότι έχει δική του κίνηση και ήχο. Από αυτή τη θεωρία του Πυθαγόρα προέρχεται η θεώρηση πολλών, ότι ο χαρακτήρας των ανθρώπων επηρεάζεται από τον αστερισμό του, σύμφωνα με την εποχή της γεννήσεώς του και αυτή η άποψη ονομάζεται ο νόμος των επιρροών. Ακόμη ο Πυθαγόρας δίδασκε ότι σύμπας ο Κόσμος άρχισε να δημιουργείται από το  Κέντρο προς τα έξω, διά της προβολής της Θείας Μονάδος. Οι ζωές δε οι οποίες βρίσκονται πλησιέστερα προς το Κέντρο είναι καλύτερα οργανωμένες, ενώ αυτές προς τα άκρα βρίσκονται σε κατάσταση διαρκούς επεκτάσεως.

Το Ηλιακό Σύστημα του Πυθαγόρα

Έν άρχη ην το Χάος μας εξιστορεί ο Ησίοδος. Χάος δεν σημαίνει ανυπαρξία, λέει ο Πυθαγόρας. Αντίθετα σημαίνει τη διαδοχική μεταβολή των ουσιών της φύσεως, από τη φάση ηρεμίας στην στην εν δυνάμει τους κατάσταση.

Εμείς οι άνθρωποι δεν μπορούμε να έχουμε την πλήρη έννοια του Χάους, γιατί τα ανθρώπινα αισθητήρια όργανα μπορούν να εξετάζουν κάτι, μόνον όταν αυτό έχει δημιουργηθεί από τις διάφορες αντικειμενικές παραστάσεις, οι όποιες βέβαια δεν θα μπορούσαν να δημιουργηθούν παρά μόνον όταν οι ουσίες της Φύσεως έχουν μεταβεί από την εν δυνάμει στην έν ενεργεία κατάσταση τους.

Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι η διαμόρφωση των Κόσμων του Απείρου είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας τριών παραμέτρων:

α) της ατέρμονης ΚΙΝΗΣΕΩΣ

β) της αέναης ΖΩΗΣ (Η λέξη Ζωή στην προκειμένη περίπτωση δεν έχει την γνωστή έννοια της εμβίου ζωής  αλλά την έννοια της αυτοτελούς υπάρξεως), και

γ) της  ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ (Η λέξη Ενέργεια στην προκειμένη περίπτωση έχει ευρύτερη έννοια και σημαίνει όχι μόνο την γνωστή μας από την φυσική έννοια της ενέργειας αλλά και γενικότερα την δράση προς αλλαγή καταστάσης.)

Οι τρις παράμετροι αυτοί συνιστούν την ιερή τριάδα κατά την κοσμοθέαση του Πυθαγόρα,. Για να γίνει  κατανοητή η δράση και η αλληλοσύδεση της Ατέρμονης Κινήσης, της Αέναης Ζωής και της Αέναης Ενέργειας από την δράση των οποίων εκπορεύτηκε το Σύμπαν, θα χρησιμοποιήσουμε κατά αντιστοιχία τα ονόματα  Πατήρ, Μήτηρ και Υιός, όπως χαρακτηριστικά αναφέρονται από τον Ευσέβιο της Καισάρειας.

Μας λέει επίσης ο Πυθαγόρας ότι η Ατέρμων ΚΙΝΗΣΗ και Αέναη ΖΩΗ συνεργαζόμενες μεταξύ τους για να δημιουργήσουν το μέγα παν, ταυτόχρονα δε με μια άλλη  ιδιοτητά τους δημιουργούν τον υιό και με μια άλλη ιδιόητα τους θα δημιουργήσουν τα ιερά δράματα . Το κάθε ζεύγος ιδιοτήτων του Πατέρα και της Μητέρας δημιούργησε ένα τέκνο μαζί με το οποίο αποτελούν μια οικογένεια. Το βασικό ζεύγος των ιδιοτήτων των δημιούργησε έναν γιό την θειότατη ενεργεία μαζί με την οποία ενεργεία αποτελούν τον κόσμο.  

Στο σημείο αυτό πρέπει να διευκρινιστεί ότι: Οι όροι Φύση, Σύμπαν και Παν ή μέγα Παν δεν είναι ταυτόσημοι ενώ ο όρος Κόσμος είναι κάτι διαφορετικό. Κόσμοι είναι τα επιμέρους τμήματα της Φύσεως τα οποία διαφέρουν μεταξύ τους, ανάλογα με την αφετηρία της διαμόρφωσής τους κατά την πορεία εξέλιξης του Σύμπαντος.

Στην Πυθαγόρεια αριθμολογία οι αριθμοί έχουν όχι μόνον ποσοτική έννοια αλλά και ποιοτική. Με την ποιοτική έννοια κάθε αριθμός αντιστοιχεί σε έναν ΝΟΜΟ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ και οι πράξεις μεταξύ των αριθμών και των μονάδων διαφέρουν. Έτσι με την ποσοτική έννοια αν προσθέσουμε τον αριθμό 2 και τον αριθμό 3 έχουμε ως αποτέλεσμα τον αριθμό 5, ενώ με την ποιοτική έννοια Μονάδα 2 (ατομική ουσία) και Μονάδα 3 (συνεχής ουσία) έχουν ως αποτέλεσμα την Μονάδα τέσσερα (τις μορφές).

       Α) Ποιος είναι ο Πατέρας: Είναι το αυθύπαρκτο αρχικό αίτιο του Χάους, δηλαδή μία οντότητα, η οποία εμπεριέχει τρις ιδιότητες :

1) Την τάση προς μεταβολή του χάους αποτέλεσμα της οποίας είναι εκπόρευση από την οντότητα του μεγάλου παντός. 

2) Την ατέρμονη κίνηση η οποία ουδέποτε καταπαύει την δράση της και η οποία έχει ως αποτέλεσμα την τάση προς εκδήλωση των Ιερών δραμάτων μιας  ατέρμονης εξελικτικής πορείας του θείου Απείρου. Συνεπώς η εκδήλωση του Πατρός υπάρχει τόσο στην προ της εκπορεύσης τoυ μεγάλου Παντός όσο και σε όλες τις εξελικτικές βαθμίδες αυτού.

3) Τον νόμο της κινήσεως της δυάδας ή νόμος της παραγωγικότητας, ο οποίος αποτελεί το θεμέλιο της εκδηλώσεως όλων των νόμων της προς την κατά πρόσω πορείας ολοκλήρου της εκδήλωσης των ιδιοτήτων του Πατρός.

Συνεπώς ο Νόμος της Παραγωγικότητας και η ατέρμονη κίνηση του Παντός είναι εκείνα τα οποία καθιστούν το μέγα Πάν άπειρο στην εκπόρευσή του. Με την δράση των ανωτέρω κάθε εκδήλωση της εκπόρευσης αυτής γίνεται ιερόν δράμα κατ’ εμάς δρώμενο.

Στο αρχικό όμως στάδιο η τάση προς μεταβολή είναι ανενεργής, καθιστώντας και ανεκδήλωτη την αρχική οντότητα.

      Β) Ποια είναι η Μητέρα: Είναι μία δύναμη που ενυπάρχει μέσα στην κατάσταση του χάους πριν αυτό υποβληθεί σε μεταβολή του και έχει τις εξής ιδιότητες:

1) Είναι η εκδήλωση του απείρου φαινομένου Κάλους του μεγάλου Παντός.

2) Η αέναη Ζωή του Παντός η οποία έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση του Είναι των Ιερών δραμάτων μιας  αέναης Ζωής του θείου Απείρου.

 Συνεπώς η εκδήλωση της Μητρός υπάρχει τόσο πριν την εκδήλωση του Απείρου φαινομένου Κάλους του μεγάλου Παντός όσο και σε όλες τις εξελικτικές βαθμίδες αυτού.

3)  Τον νόμο της Ζωής της δυάδας ή νόμος της μορφής, ο οποίος αποτελεί το θεμέλιο της εμφανίσης όλων των νόμων της προς την κατά πρόσω πορείας ολοκλήρου της εμφανίσεως των ιδιοτήτων της Μητρός.

Επομένως ο Νόμος της Μορφής και η αέναη Ζωή του Παντός είναι εκείνα τα οποία καθιστούν το μέγα Πάν ατελεύτητο στην εμφάνισή του  Με την δράση των ανωτέρω κάθε μορφή της εμφανίσεως αυτής γίνεται ορατή ως ιερόν δράμα κατ’ εμάς δρώμενο.

Στο αρχικό όμως στάδιο η εκδήλωση του Απείρου φαινομένου Κάλους είναι ανενεργής, καθιστώντας και αμορφοποίητη την αρχική οντότητα.

Εν συνεχεία ο Πατέρας και η Μητέρα συνεννοούνται και καθίστανται η αιτία της εκκολάψεως όλων των εκπορεύσεων και των Μορφών της Φύσεως, δηλαδή εκδηλώνονται στο θείο Άπειρο σε μια αιώνια αδιάσπαστη μεταξύ τους σύζευξη και συνιστούν το άπειρο πλήθος των ΑΤΟΜΩΝ της Ατομικής Ουσίας της Φύσεως.

Η Ατομική Ουσία, από την φύση της, είναι δίφυλη διότι εμπερικλείει μέσα της τον νόμο της Κινήσης και τις ιδιότητες του Πατέρα, και τον Νόμο της  Ζωής και τις ιδιότητες της Μητέρας ταυτόχρονα. Γι’ αυτό οι Πυθαγόρειοι την χαρακτήρισαν Μονάδα δύο ή Δυάδα και επειδή το πλήθος των ατόμων αυτής της ουσίας δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί την χαρακτήρισαν επιπλέον ως Αόριστη Δυάδα. Η Αόριστη Δυάδα του Νόμου της κινήσεως και των Ιδιοτήτων του Πατέρα μαζί με την Αόριστη δυάδα του Νόμου της Ζωής και των Ιδιοτήτων της Μητέρας είναι η Ατομική ή Μεριστή Ουσία η υπονοούσα την ΥΛΙΚΗ ουσία της Φύσεως. Οι Πυθαγόρειοι χαρακτήριζαν την Αόριστη Δυάδα ως άρτιο και άπειρο αριθμό γιατί η ουσία αυτή και οι παράγωγοι εξ αυτής νόμοι συνιστούν το άπειρο πλήθος των αρτίων αριθμών (Μονάδων) της Πυθαγορείου αριθμολογίας.

Γ) Ποιος είναι ο Υιός: Είναι αυτό το οποίο ενεργεί ώστε να μεταβληθεί το αυθύπαρκτο αρχικό αίτιο του Χάους, και να εκδηλωθεί το Απείρου φαινομένου Κάλος αυτού, δηλαδή μία οντότητα, η οποία εμπεριέχει τις ιδιότητες :

1) Η εκπόρευση της οντότητας του μεγάλου παντός ταυτόχρονα με την εκδήλωση του απείρου φαινομένου του Κάλους αυτού.

2) Την θειότατη ενέργεια η οποία έχει ως αποτέλεσμα την ενεργοποίηση των Ιερών δραμάτων μιας  ατέρμονης εξελικτικής πορείας του θείου Απείρου. Συνεπώς η ενέργεια του Υιού υπάρχει τόσο στην προ της ενεργοποίησης τoυ μεγάλου Παντός όσο και σε όλες τις εξελικτικές βαθμίδες αυτού.

3) Τον νόμο της ενέργειας της Μονάδας κατά τον Πυθαγόρα, ο οποίος αποτελεί το θεμέλιο της ενεργοποίησης όλων των νόμων της προς την κατά πρόσω πορείας του Θείου απείρου.

Συνεπώς ο Νόμος της Ενεργείας της Μονάδος και η θειότατη Ενέργεια του Υιού είναι εκείνα τα οποία καθιστούν τόσο στην εκπόρευση όσο και την μορφοποίησή του Θείου Απείρου. Με την δράση των ανωτέρω κάθε εκδήλωση της εκπόρευσης αυτής γίνεται ιερόν δράμα κατ’ εμάς δρώμενο.

Στο αρχικό όμως στάδιο η τάση προς μεταβολή είναι ανενεργής, καθιστώντας και ανεκδήλωτη την αρχική οντότητα. η οποία είναι ; Το αποτέλεσμα της σύζευξης των επιμέρους ιδιοτήτων του Πατρός και της Μητρός το οποίο δηλώνει την μεταβολή της αρχικής κατάστασης του Χάους ως μια μορφή ενέργειας και η οποία αποτελεί το κύριο συστατικό των Ιερών δρωμένων και κατ΄ επέκταση της φύσης.

Συμπέρασμα :

Όλες οι ενέργειες των ανωτέρω διασφαλίσαν αφενός την πορεία του θειου απείρου και αφετέρου την αέναη ζωή αυτού, που είναι η σύζευξη αυτών των δυο δημιουργεί το τελικό αντίγραφο της αρχικής κατάστασης που είναι η φύση.

Βιβλιογραφία:

  • Σημαντικοί σταθμοί του ελληνικού πολιτισμού, τόμος Β’, ΕΑΠ 2000.
  • Κλοντ Μοσέ, Επίτομη Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας.
  • Σ.Ι. Ράγκος, Πανεπιστήμιο Πατρών, Ψυχανάλυση και αρχαία ελληνική θρησκεία
  • Ελλάς, ΠΛΜ, τόμος Α’.
  • Ζαν-Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ,
  • 2000]
  • ancilla Religionis
  • Rohde
  • Richter
  • Δανέζης Μάνος και Θεοδοσίου Στράτος, «Το Σύμπαν που αγάπησα-Εισαγωγή στην Αστροφυσική». Εκδόσεις Δίαυλος, Αθήνα 2000.
  • Αγκαλιάζοντας το Έρεβος” του Μάριου Δημητριάδη
  • Γιώργος Μεταξάς : Ελληνισμός και Χριστιανισμός Εννοιες σντίθετες ή αλληλένδετες
  • Περί Πρώτων Αρχών, Δαμάσκιου, Εκδόσεις Σφιγγός
  • Σ. Παττακός: Η Μυστική διδασκαλία του Πλάτωνα
  • Μυστική Θεολογία V (Περί Θείων Ονομάτων), του Διονύσιου Αρεοπαγίτη
  • Θεογνωσία, του Π.Γκράβιγγερ, Εκδόσεις Σφιγγός
  • Ο Πυθαγόρας και η Μυστική Διδασκαλία του Πυθαγορισμού, του Π.Γκράβιγγερ. Εκδόσεις Σφιγγός
  • Αριθμοσοφία, του Γουίλιαμ Γουέστκοτ, Πύρινος Κόσμος
  • Ο Αριθμός και η Αρίθμησις ανά τους Αιώνας, Κωνστ. Λουκάς, 1935
  • Μαρκ Χέλλινγκ και ο Χρήστος Οικονομόπουλος – «Οι Ααδρόγυνοι και Σιαμαίοι – Οι αντρειωμένοι και η ουρά τους – Ο Διγενής Ακρίτας και τα σπήλαια»
  • Πλάτων, Κρατύλος, 438 d.
  • Σέξτος Εμπειρικός, Προς Μαθηματικούς, 7, 65-86.
  • Κων/νος Βουδούρης (1992), Λογική. Φιλοσοφική και Συμβολική, Αθήνα,
  • Νικόλαος Χρόνης (1975), Το πρόβλημα των κατηγοριών εν τη φιλοσοφία του
  • Αριστοτέλους, Ε.Κ.Π.Α., Αθήνα.
  • Πλάτων, Φαίδρος, 278 a.
  • Βέϊκος Θεόφιλος (1998), Οι Προσωκρατικοί, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, σσ. 99-105.
  • Πελεγρίνης Θεοδόσης (2004), Λεξικό της Φιλοσοφίας, Αθήνα, σελ. 433.
  • Αριστοτέλης, Τοπικά, Δ 121b 7-10.
  • Κωσταράς Γ. (2003), Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα, σσ. 187-190.
  • Πλάτων, Σοφιστής, 254 Α:
  • Αυγελής Νίκος (2001), Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, Θεσ/νίκη, σσ. 167- 170.
  • Heidegger Martin (1997), Plato’s Sophist, translated by Richard Rojcewicz and André Schuwer, Indiana University Press, σσ. 15-16.
  • Ο Δημ. Γληνός πρί του μη- οντος κατά τον Αριστοτέληπ
  • Πρβ. Νικολούδης Η. Π. (1993), Εισαγωγή στον Σοφιστή του Πλάτωνα, εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα.
  • Πλάτων, Σοφιστής, 254 D: «Μέγιστα μήν τῶν γενῶν, ἅ νῦν δή διῆμεν, τό τε ὄν αὐτό καί στάσις καί κίνησις».
  • Πλάτων, Σοφιστής, 258 B: «δεῖ θαρροῦντα ἤδη λέγειν ὅτι τό μή ὄν βεβαίως ἐστί τήν αὑτοῦ φύσιν ἔχον».
  • Taylor A. E. (2003), Πλάτων: ο Άνθρωπος και το Έργο του, μετάφραση Ιωάννης
  • Αρζόγλου, ΜΙΕΤ, Αθήνα, σελ. 448.
  • Τσέλλερ-Νέστλε (2004), Ιστορία της Ελληνικής φιλοσοφίας, Αθήνα, σσ. 165-171.
  • Κωσταράς Γ. (2003), Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα, σσ. 238-242.
  • Αριστοτέλης (1994), Όργανον 1: Κατηγορίαι- Περί Ερμηνείας, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα, εισαγωγή, σελ. 55.
  • Περί των Πατρών Θεών, Βλάση Ρασσιάς,
  • Ζευς, Βλάση Ρασσιά,
  • Τα Άγνωστα Μεγαλουργήματα των Αρχαίων Ελλήνων, Θ. Μανιά, Πύρινος Κόσμος
  • Γέλλιος, Αττικές Νύχτες 7.2.3=LS 55Κ. στο Sharples, ( 2002),
  • Κρατύλος, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Σταύρος Οικονομίδης : Γνώση θανάτου
  • Φίληβος, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Κ. Τσιλιμαντού Το κάλλος στους αρχαίους έλληνες
  • Παρμενίδης, του Πλάτωνα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος
  • Η Δονητική των Γραμμάτων, Ε.Ο.Α.Μ, Δίον
  • Η Γένεση κατά τους Αρχαίους Έλληνες, Α. Γονιδέλλης, Πύρινος Κόσμος
  • Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ, 2000]
  • Αποκεκαλυμμένη Ίσιδα, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις ΙάμβλιχοςΗ Μυστική Διδασκαλία, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις Ιάμβλιχος
  • Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου.
  • R. Dodds: Οι Έλληνες και το παράλογο
  • P. Nilsson: Η πίστη των Ελλήνων
  • K. Guthrie: Ο Ορφέας και η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία
  • Αλέκος Χαραλαμπόπουλος Η έννοια του τριαδικού θείου, της αρχαιας φιλοσοφιας
  • Lesky: Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας

 

  • H Παλαιά ∆ιαθήκη, Eλληνική Bιβλική Eταιρεία, Aθήνα 1997 ¬
  • Τσαρτσαράκη Ελευθερία : ΤΑ ΤΡΙΤΤΑ ΓΕΝΗ ΤΟΥ ΟΝΤΟΣ ΣΤΟΝ ΤΙΜΑΙΟ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΤΙΜΑΙΟΣ,
  • Jonas, Hans, The Gnostic Religion, Beacon Press, Boston 1963 ¬
  • Snell: Η ανακάλυψη του πνεύματος – Ελληνικές ρίζες της Ευρωπαϊκής σκέψης
  • «Οι μεγάλοι φιλόσοφοι»: Μεταφραστής και επιμελητής:  Ευτύχιος Π. Φικιώρης
  • Θ. Μ. Χρηστίδης: Ηράκλειτος: Ο «Σωκράτης» των Προσωκρατικών: Περιοδικό
  • Ομήρου, Επικός Κύκλος.
  • Ησίοδου, Θεογονία.
  • Αλκμάνα, Θεογονία.
  • Μουσαίος, Άπαντα.
  • Μ. Καλόπουλος, «Αβραάμ ό Μάγος».
  • Sextus Empiricus, «Αdversus Mathematicos «, 5.86.
  • Αριστοξένου, Άπαντα
  • Αριστοτέλους, Περί Ψυχής, Ελάσσονα 2, Περί  Ερμηνείας, Ηθικά .
  • Νόννος, Διονυσιακά : Ραψωδίες Ζ έως ΙΒ.
  • Ορφικά, Άπαντα.
  • Πρωταγόρας, Περί Θεών.
  • Πλούταρχος, Περί ‘Ισιδος και Οσίριδος.
  • Ερμής Τρισμέγιστος – Λόγοι.
  • Πυθαγόρειος Αριθμοσοφία.
  • Ιώσηπος, Άπαντα, Ιουδαϊκή Αρχαιολογία Α, Β.
  • Παντελής Κοντογιάννης, Η Λεηλασία των Αρχαιοελληνικών Αρχέτυπων από τον Χριστιανισμό.
  • Helma Mark, Τό βιβλίο των Μύθων.
  • Juan-Eduardo Cirlot, Το Λεξικό των Συμβόλων
  • Ρόμπερτ Γκρέιβς, Οι Ελληνικοί Μύθοι Αλχημεία, το Κλειδί των Μυστηρίων.
  • Εγκυκλοπαίδεια Britannica.
  • Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ήλιου.
  • Τhomas Doane, Bible Myths and Their Parallels in Other Religions.
  • Charles Lastings, Encyclopaedia of Religion and Ethics.
  • Barbra Walker, Woman’s Encyclopaedia of Myths and Secrets.
  • George MacDonald, Lillith.
  • Gimbutas, the language of the Goddes
  • Ε. Παππά: Ο Πλάτωνας στην εποχή μας
  • Ιστορία της Φιλοσοφίας Από τον Ηράκλειτο στον Αριστοτέλη Δημήτρη Παπαδή εκδ. ΖΗΤΡΟΣ
  • J. Adler: Ο Αριστοτέλης για όλους
  • De Romilly: Αρχαία Ελληνική Τραγωδία
  • Ε. Δ. Καρακάντζα: Αρχαίοι Ελληνικοί Μύθοι – Ο θεωρητικός λόγος του 20ού αιώνα για τη φύση και την ερμηνεία τους.
  • «Αστρολογία & Εσωτερική Φιλοσοφία στον Όμηρο», Κωνσταντίνος Γραβάνης, έκδόσεις Πύρινος Κόσμος
  • Μουζάλα Γ. Μελινα . Περι του καθ’ ετερότητα του μη- οντος στον «σοφιστή» του Πλατωνος
  • Αβραάμ Μάσλοου, Ψυχολογία της ύπαρξης, έκδ. Δίοδος
  • Γεώργιος Α. Πλάνας Ό ζωδιακός κύκλος στήν παγκόσμια μυθο¬λογία.
  • Γεώργιος Α. Πλάνας Παγκόσμια Μυθολογία, έκδόσεις Νέα Ακρόπολη
  • Πιέρ Βερνάντ: «Μύθος και θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα», εκδόσεις ΣΜΙΛΗ, 2000]
  • Αποκεκαλυμμένη Ίσιδα, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις ΙάμβλιχοςΗ Μυστική Διδασκαλία, Ε.Π. Μπλαβάτσκυ, Εκδόσεις Ιάμβλιχος
  • Εγκυκλοπαίδεια Ηλίου.
  • R. Dodds: Οι Έλληνες και το παράλογο
  • P. Nilsson: Η πίστη των Ελλήνων
  • K. Guthrie: Ο Ορφέας και η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία
  • H Παλαιά ∆ιαθήκη, Eλληνική Bιβλική Eταιρεία, Aθήνα 1997
  • Snell: Η ανακάλυψη του πνεύματος – Ελληνικές ρίζες της Ευρωπαϊκής σκέψης
  • «Οι μεγάλοι φιλόσοφοι»: Μεταφραστής και επιμελητής:  Ευτύχιος Π. Φικιώρης
  • Αλκμάνα, Θεογονία
  • Ορφικά, Άπαντα
  • Πρωταγόρας, Περί Θεών.
  • Πλούταρχος, Περί ‘Ισιδος και Οσίριδος.
  • Ερμής Τρισμέγιστος – Λόγοι.
  • Παντελής Κοντογιάννης, Η Λεηλασία των Αρχαιοελληνικών Αρχέτυπων από τον Χριστιανισμό.
  • Helma Mark, Τό βιβλίο των Μύθων.
  • Juan-Eduardo Cirlot, Το Λεξικό των Συμβόλων
  • Kυρτάτας Δημήτρης, Η Aποκάλυψη του Iωάννη και οι επτά εκκλησίες της Ασίας, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1994 B΄
  • The Gods of the Egyptians, by E.A. Wallis Budge, Dover Publications, 1969Δημήτριος Ευαγγελόπουλος
  • Αρχύτα Θεωρείαι – Ι. Λάζαρης