fbpx

«Είχε δίκιο ο Thanos;», γράφει ο Αλέξανδρος Μουτζουρίδης

Αλέξανδρος Μουτζουρίδης

Αλέξανδρος Μουτζουρίδης

alex1.mz@gmail.com

Πέρασαν τρία χρόνια από την τελευταία αναμέτρηση στη μεγάλη οθόνη, των Εκδικητών με μια περίπλοκη οντότητα που ήθελε να αφανίσει τον κόσμο. O Ultron, μια μορφή τεχνητής νοημοσύνης, ενσάρκωσε με επιτυχία τον «κακό» στην ταινία Avengers: Age of Ultron (2015). Ήταν η δεύτερη ταινία του Marvel Cinematic Universe, μετά το Guardians of the Galaxy (2014) που αποκάλυπτε στο κινηματογραφικό κοινό λεπτομέρειες για τα Πετράδια της Αιωνιότητας, αυτά που αναζητά και χρησιμοποιεί ο Thanos, στο Avengers: Infinity War. Τότε, όμως, δύσκολα θα βρισκόταν θεατής που να πάρει το μέρος του Ultron και να πει: «Καλά τα λέει». Παρόλο που και αυτός, όπως ο Thanos, θεωρούσε ότι έχει ευγενές κίνητρο… να σώσει τον πλανήτη.

Όμως ο Thanos δεν είναι το ίδιο – λένε κάποιοι. Δεν κάνει λάθος. Η ιδέα του, να αφανίσει τα μισά έμβια όντα για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα του υπερπληθυσμού σε ένα σύμπαν που διαθέτει πεπερασμένους πόρους, φαίνεται ότι έχει μεγάλη απήχηση. Μεγαλύτερη από όσο θα έπρεπε. Τόσο, που πυροδότησε μια συζήτηση η οποία μεταφέρει στον πραγματικό κόσμο και τον πλανήτη Γη το ψυχολογικό άλλοθι ενός ημίθεου χαρακτήρα μιας ταινίας επιστημονικής φαντασίας.

#ThanosDidNothingWrong

Δεν είναι αστείο – η συζητήση υπάρχει. Μια ματιά στο διαδίκτυο παράγει εντυπωσιακά και ανησυχητικά αποτελέσματα. Οι fans της ταινίας «αναρωτιούνται αν ο Thanos είχε δίκιο» (από το Maxim[1]) και μάλιστα σε πρόχειρη ηλεκτρονική ψηφοφορία[2] υπερτερούν εκείνοι που θεωρούν ότι, πράγματι, είχε δίκιο. Και «έχει ένα δίκιο», απαντά αρθρογράφος στο πολύ γνωστό Slate[3], ενώ μάλλον συναινεί άλλος από το βρετανικό Gizmodo[4]. Τα πράγματα στη θέση τους βάζουν κείμενα από το αμερικάνικο Vice[5] αλλά και το Forbes[6], θυμίζοντας πολύ απλά ότι ο Thanos είναι… δολοφόνος.

[1] https://www.maxim.com/entertainment/was-thanos-right-2018-5 – [1] https://strawpoll.com/zwy424wa – [1] https://slate.com/culture/2018/04/avengers-infinity-war-reviewed.html – [1] http://www.gizmodo.co.uk/2018/04/is-thanos-right/ – [1] https://www.vice.com/en_us/article/d35nm7/an-economist-explains-why-thanos-is-wrong – [1] https://www.forbes.com/sites/jvchamary/2018/04/30/avengers-infinity-war-overpopulation

Στα social media, οι απόψεις είναι λιγότερο προσγειωμένες. Δοκιμάσαμε δύο hashtags στο εργαλείο analytics του Brand24:

  • #ThanosDidNothingWrong. Το hashtag που θέλει τον Thanos να μην έκανε κάτι κακό, δηλαδή που αφάνισε τα μισά ανθρωποειδή όντα του σύμπαντος, μετρά ήδη, καθόσο γράφονται αυτές οι γραμμές, γύρω στις 800 αναφορές, οι οποίες έφτασαν στις οθόνες 180.600 χρηστών του twitter, του instagram και του facebook. Μάλιστα, πάνω από 31.500 από αυτούς πάτησαν και like…
  • #ThanosIsRight. Το hashtag που συμφωνεί κανονικά με τον Thanos είχε αρκετά λιγότερες αναφορές, περίπου 100-120, οι οποίες έφτασαν σε καμιά 20αριά χιλιάδες χρήστες και απέσπασαν περίπου 1.500 likes.

Σημειωτέον ότι οι αριθμοί αυτοί αυξάνονται κατακόρυφα κάθε μέρα που περνά, ενώ πολύ συχνά, στα ίδια posts συμπεριλαμβάνεται και το hashtag #overpopulation, ο περίφημος υπερπληθυσμός.

Στα διαδικτυακά fora, εν τω μεταξύ, από το Reddit ως το Quora, οπαδοί και μη της ταινίας αναπαράγουν μια εκτενή απολογητική, δικαιολογώντας όλους όσοι έλκονται από το αφήγημα του Thanos. Ανακαλύπτουν σχεδόν βιωματικά το φοβερό πρόβλημα του υπερπληθυσμού της Γης και των περιορισμένων πόρων της, διαπιστώνοντας πόσο απλή, γρήγορη, δίκαιη -γιατί δεν κάνει διακρίσεις μεταξύ πλούσιων και φτωχών – και ανώδυνη είναι (ή μάλλον μοιάζει) η «λύση» που προτείνει. Κι αν κάποιοι βρίσκουν τον αφανισμό των μισών ανθρώπων μάλλον υπερβολικό, συνεχίζουν να απενοχοποιούν τον Thanos. Γιατί, τέλος πάντων, βλέπει τη δυστυχία και τον κίνδυνο που έρχεται και έχει τα κότσια να κάνει κάτι γι’ αυτό.

[1] http://www.vulture.com/2018/04/why-thanos-doesnt-woo-death-in-avengers-infinity-war.html – [1] Malthus, T. R., ‘An Essay on the Principle of Population”, London: J. Johnson, 1803, σελ. 350.

Το spoiler

Δυστυχώς για τους θεατές που πίστεψαν ότι είναι cool επειδή συμφωνούν με τον «κακό» της ιστορίας, θα πρέπει να αποκαλύψουμε ότι ο πραγματικός Thanos – εννοώντας αυτόν του Τζιμ Στάρλιν στο κόμικ – δεν έχει καμία πρεμούρα να σώσει το γαλαξία από τον υπερπληθυσμό. Αντίθετα, θέλει να σκοτώσει τα μισά έμβια όντα για να εντυπωσιάσει το μεγάλο του έρωτα, το Θάνατο, ο οποίος είναι γυναίκα και ακούει στο όνομα Mistress Death. Διαβάζουμε, λοιπόν, για τη δεσποινίδα, ότι «εδώ και καιρό πίστευε ότι υπάρχουν πολλοί ζωντανοί από ό,τι νεκροί κι αυτό ήταν ένα είδος κοσμικής ανισορροπίας. Αυτή την παρατυπία θέλησε να διορθώσει χρησιμοποιώντας τις σκοτεινές δυνάμεις στη διάθεσή της»[1]. Το παραδέχεται ανοικτά, άλλωστε, μόνος του ο Thanos:  «Κάθε στιγμή μου την περνώ είτε σκορπίζοντας το θάνατο είτε λατρεύοντάς τον» και «αν χρειάζεται να αποδείξω την εξαχρείωσή μου, ας είναι»[2].

Και τότε, για ποιο λόγο στην ταινία βλέπουμε μια αρκούντως εξωραϊσμένη, παρεξηγημένη και σχεδόν πατρική φιγούρα; Η αλήθεια είναι ότι ο Thanos, που πολύ επιτυχημένα ενσαρκώνει ο  Τζος Μπρόλιν στο Infinity War, είναι επί τούτου ένας άλλος Thanos, γιατί έτσι τον έπλασαν οι αδελφοί Άντονι και Τζο Ρούσο. Όπως αποκάλυψαν σε συνέντευξή τους οι δύο σκηνοθέτες, παραμέρισαν επιμελώς το καπρίτσιο του Τιτάνα για τη Mistress Death κυρίως για πρακτικούς λόγους: «”Δαπανάς δυόμιση ώρες με τόσους χαρακτήρες, οπότε το να προσθέσεις έναν ακόμα που το κοινό δεν γνωρίζει, το να εξηγήσεις το υπόβαθρό του, να προκαλέσεις ενδιαφέρον για  αυτό το χαρακτήρα, να κάνεις τον Thanos να ενδιαφερθεί γι’ αυτό το χαρακτήρα, να κάνεις το χαρακτήρα ενδιαφέροντα για τους άλλους χαρακτήρες…”»[1], θα περιέπλεκε τα πράγματα.

Με δυο λόγια – για να είμαστε και δίκαιοι – οι αδελφοί Ρούσο ήθελαν στην πραγματικότητα να καταστήσουν λιγότερο μονόχνωτο και πιο ενδιαφέροντα το βασικό χαρακτήρα της ταινίας τους. Ούτε φιλοδοξούσαν να περάσουν κάποιο ιδιαίτερο μήνυμα για το θέμα του υπερπληθυσμού και μάλλον ούτε μπορούσαν να φανταστούν ότι μια μερίδα του κοινού θα έπαιρνε τόσο τοις μετρητοίς τους προβληματισμούς του Thanos.

[1] Marvel Comics, Infinity Gauntlet #1, 1991, σελ. 9. [1] Marvel Comics, σελ. 27.

Mistress Death

Thanos, όπως λέμε Thomas

Η εμμονή του κινηματογραφικού κακού της Marvel, να σώσει το μισό πληθυσμό του σύμπαντος από… τον άλλο μισό, θυμίζει τρομακτικά μια πολιτικοοικονομική θεωρία του 18ου αιώνα, κατά την οποία ο πληθυσμός της Γης αυξάνεται με γεωμετρική πρόοδο, έναντι των πόρων της, που αυξάνονται με αριθμητική πρόοδο. Θιασώτης της θεωρίας ήταν ο Άγγλος ιερέας Τόμας Μάλθους, με το δοκίμιο που έγραψε το 1798 περί των Αρχών του Πληθυσμού. Μεταξύ άλλων, υποστήριζε ότι: «Η δύναμη του πληθυσμού είναι τόσο ανώτερη της δύναμης της γης να παράξει τη συντήρηση των ανθρώπων,  που αν δεν εμποδιστεί από προληπτικό περιορισμό, πρόωρος θάνατος θα πρέπει, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, να επισκεφθεί την ανθρώπινη φυλή»[1]. Και ποιος είναι αυτός ο περιορισμός κατά τον Μάλθους; «Είναι η ηθική αναστολή, η αχρειότητα και η μιζέρια». Για τον Μάλθους και τους οπαδούς του ανά τους αιώνες, η καταστροφή της ανθρωπότητας από τον υπερπληθυσμό είναι μια φυσική νομοτέλεια. Η θέση αυτή πήρε έντονα πολιτικό χρώμα γιατί παρέκαμπτε το ζήτημα της κοινωνικής διαστρωμάτωσης – οι τάξεις δεν αλλάζουν – και των παραγωγικών σχέσεων, σε μια κοινωνία που είχε αρχίσει να γνωρίζει τη βιομηχανική ανάπτυξη. Επίσης, ο Μάλθους δεν παρέθεσε συγκεκριμένα στοιχεία για να τεκμηριώσει πώς η διαθέσιμη τροφή σε μια κοινωνία παραμένει στάσιμη για πολλά χρόνια, και κυρίως γιατί το να προσφερθεί μέρος της τροφής αυτής στους φτωχούς σημαίνει απαραίτητα – όπως έλεγε – ότι θα τη στερηθούν άλλοι άνθρωποι.

Δεν έχει νόημα και ούτε έχουμε την οικονομία του χώρου εδώ να αναλύσουμε από την αρχή τη μαλθουσιανή θεωρία. Αυτό, άλλωστε, το έχουν κάνει άλλοι, πολύ παλιά και πολύ αποτελεσματικά.

 Όπως ο ίδιος ο Καρλ Μαρξ, ο οποίος αντέτεινε το πολύ λογικό, ότι δηλαδή η αύξηση του πληθυσμού εξαρτάται από τους κοινωνικούς όρους παραγωγής και όχι από κάποιο φυσικό νόμο. Γράφει λοιπόν, απηυδισμένος: «Η θεωρία του Μάλθους, που άλλωστε δεν είναι δική του εφεύρεση αλλά ιδιοποιήθηκε τη φήμη γι’ αυτήν με τον παπαδίστικο ζήλο που την προπαγάνδισε, είναι σημαντική από δύο απόψεις: 1) Γιατί έδωσε κτηνώδη έκφραση στην κτηνώδη σκοπιά του κεφαλαίου. 2) Γιατί ισχυρίστηκε το γεγονός του υπερπληθυσμού σε όλες τις κοινωνικές μορφές. Δεν το απέδειξε – γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο άκριτο από τις παρδαλές του ανάκατες συλλογές από ιστοριογράφους και ταξιδιωτικές περιγραφές. Η αντίληψή του είναι ολότελα λαθεμένη και παιδιάστικη, 1) γιατί θεωρεί τον υπερπληθυσμό στις διάφορες ιστορικές φάσεις της οικονομικής εξέλιξης σαν της ίδιας λογής. Δεν καταλαβαίνει την ειδοποιό διαφορά, και άρα ανάγει με ηλίθιο τρόπο αυτές τις εξαιρετικά πολύπλοκες και μεταβαλλόμενες σχέσεις σε μια μοναδική σχέση, που αντιπαραθέτει από τη μια τη φυσική αναπαραγωγή του ανθρώπου, από την άλλη το φυσικό πολλαπλασιασμό των φυτικών τροφών (ή μέσων συντήρησης) σαν δυο φυσικές σειρές, που η μια προχωρεί γεωμετρικά και η άλλη αριθμητικά. Έτσι μετατρέπει τις ιστορικά διαφορετικές σχέσεις σε μια αφηρημένη αριθμητική αναλογία, που την έβγαλε καθαρά από το μυαλό του και δεν στηρίζεται ούτε σε φυσικούς ούτε σε ιστορικούς νόμους»[2].

Και συνεχίζει ο Μαρξ, χωρίς να μασάει τα λόγια του: «Το ζώον, ο Μάλθους (…) συσχετίζει ανόητα μια καθορισμένη ποσότητα ανθρώπων με μια καθορισμένη ποσότητα μέσων διαβίωσης. Ο Ρικάρντο (σ.σ.: Βρετανός οικονομολόγος του 19ου αιώνα) του αντέταξε αμέσως, σωστά, ότι η ποσότητα διαθέσιμων σιτηρών είναι ολότελα αδιάφορη για τον εργάτη όταν δεν έχει δουλειά. Ότι λοιπόν τα μέσα απασχόλησης και όχι τα μέσα συντήρησης είναι αυτά που τον τοποθετούν ή όχι στην κατηγορία του υπερπληθυσμού».

Με άλλα λόγια, ο υπερπληθυσμός αναφέρεται στους ανθρώπους που δεν έχουν πρόσβαση στους παραγόμενους και διανεμόμενους πόρους, χωρίς αυτό να αποδεικνύει ότι οι τελευταίοι δεν φτάνουν.

Τόμας Μαλθους
Καρλ Μάρξ

[1] Μαρξ, Κ., ‘Βασικές γραμμές της κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας 1857-1858’, τόμος Β’, Εκδ. Στοχαστής, 1990, σελ. 461-462 – [1] United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2017). World Population Prospects: The 2017 Revision, Key Findings and Advance Tables. ESA/P/WP/248, σελ. 4. – [1] Food and Agriculture Organization of the United Nations (2015). Statistical Pocketbook – World food and agriculture, διάγραμμα 24, σελ. 16. – [1] Food and Agriculture Organization of the United Nations (2017).SOFI 2017: Questions & Answers (2).

Ένας συνωστισμένος πλανήτης

Πάντα υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Αυτό, όμως, προϋποθέτει ότι υπάρχει σκοπός. Κι αν ο σκοπός είναι η επίλυση ενός προβλήματος, τότε αυτό προϋποθέτει να υπάρχει το πρόβλημα. Έχει πράγματι ο πλανήτης μας υπερβολικά πολλούς ανθρώπους για να τους ταΐσει, στο εγγύς ή το απώτερο μέλλον;

Αξίζει μια ματιά στις μελέτες του πλέον αρμόδιου οργανισμού:

  • Σύμφωνα με τα στοιχεία του Τμήματος Οικονομικών και Κοινωνικών Υποθέσεων του ΟΗΕ, ο πληθυσμός της Γης έφτασε το 2017 τα 7,6 δισ. ανθρώπους και εκτιμάται ότι θα φτάσει τα 9,8 το 2050 και τα 11,2 δισ. το 2100. Όμως, ο ρυθμός αυτής της αύξησης δεν μοιάζει επ’ ουδενί γεωμετρικός. Για την ακρίβεια, σήμερα βρίσκεται γύρω στο 1,25% ετησίως και μειώνεται κάθε χρόνο. Το 2050 εκτιμάται ότι θα είναι περίπου 0,7% ετησίως και το 2100 θα έχει πέσει στο 0,3%[1].
  • Η Διεθνής Οργάνωση Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ επισημαίνει συστηματικά ότι η ανθρωπότητα παράγει υπεραρκετή τροφή για να μπορεί να συντηρήσει τον εαυτό της. Για την ακρίβεια, η μέση διατροφική επάρκεια στον κόσμο αυξήθηκε από το 113% το 1990 στο 124% το 2015 (κατά μέσο όρο τριετίας)[2]. Ο υποσιτισμός, ωστόσο, εξακολουθεί να μαστίζει περίπου 815 εκατομμύρια ανθρώπους. Γιατί; Γιατί πολύ απλά «δεν έχουν επαρκή πρόσβαση στην αφθονία της τροφής που παράγεται»[3].
  • Κάθε χρόνο, 1,3 δισεκατομμύρια τόνοι τροφής που παράγεται για ανθρώπινη κατανάλωση χάνονται ή καταστρέφονται, καθ’ όλη τη διαδικασία της παραγωγής, μεταποίησης, αποθήκευσης, μεταφοράς, διανομής και κατανάλωσης[4].

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο πλανήτης μπορεί να παράξει αρκετό φαγητό για όλους και μάλιστα με μεθόδους που να σέβονται το περιβαλλοντικό οικοσύστημα. Παρόλα αυτά, ο υποσιτισμός μαστίζει ήδη – σήμερα – περίπου 820 εκατομμύρια ανθρώπους[5].

Και ποιες είναι οι κύριες αιτίες της έλλειψης τροφής ή της διατροφικής κρίσης σε μια χώρα ή περιοχή; Το 2017, το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Σίτισης του ΟΗΕ κατέγραψε διατροφικές κρίσεις σε 61 χώρες του κόσμου, από την Υεμένη και τη Συρία μέχρι το Κονγκό και την Ερυθραία. Αυτές οφείλονται κυρίως σε ένοπλες συρράξεις (πόλεμος), «χρόνια φτώχεια», χαμηλή αγροτική ανάπτυξη, φυσικές καταστροφές και κλιματικές αλλαγές[6].

Και φτάσαμε ήδη στο σημείο να μιλάμε για το ζήτημα της διατροφικής ασφάλειας ανά χώρα – και όχι γενικά στον πλανήτη. Γιατί – όπως μας θύμισε ο Μαρξ παραπάνω – οι όροι παραγωγής διαφέρουν σε κάθε κράτος.

Αλλά όχι. Οι νεο-μαλθουσιανοί οικολόγοι επιμένουν ότι ο πληθυσμός πρέπει να περιοριστεί. Και μάλιστα με σκληρό τρόπο, όπως εννοούσε ο Αμερικανός οικολόγος και συγγραφέας Γκάρετ Χάρντιν, στο δοκίμιό του «Η ηθική της σωσίβιας λέμβου: μια υπόθεση ενάντια στους φτωχούς»[7]. Μια υποθετική χώρα-σωσίβια λέμβος μάλλον θα πρέπει – κατά τον Χάρντιν – να αφήσει όλους τους άλλους να πνιγούν και κατ’ επέκταση να μην αναπαραχθούν, προκειμένου να επιβιώσουν οι επιβάτες της…

[1] Food and Agriculture Organization of the United Nations (2011). Global Food Losses and Food Waste, σελ. 4-5. – [1] http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/en/ – [1] Food Security Information Network (2018). Global Report on Food Crises, σελ. 31-35. – [1] Hardin, Garrett, ‘Lifeboat Ethics: the Case Against Helping the Poor’, Psychology Today, 1974. – [1] Άρθρο ΙΙ, Σύμβαση για την Πρόληψη και Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας (1948) – [1] https://treaties.un.org/doc/Publication/MTDSG/Volume%20I/Chapter%20IV/IV-1.en.pdf

Το αφάνταστο αυτονόητο

Είναι μάλλον θλιβερό, 70 και κάτι χρόνια από το τέλος του πιο αιματηρού πολέμου, να πρέπει να θυμίζουμε τους αγώνες και τις θυσίες κατά του ολοκληρωτισμού και του εξευτελισμού της ανθρώπινης ζωής. Να πρέπει να θυμίζουμε ότι η μαζική δολοφονία είναι έγκλημα όσο και η δολοφονία ενός ανθρώπου, και δη η γενοκτονία, είτε σε καιρό ειρήνης είτε σε καιρό πολέμου. Από το 1948 μέχρι σήμερα, 149 χώρες του κόσμου συναινούν στο ότι αποτελεί έγκλημα διεθνούς δικαίου οποιαδήποτε πράξη που έχει την «πρόθεση ολικής ή μερικής καταστροφής εθνικής, εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας»[1]. Το φτωχό Μπενίν δεν σκέφτηκε το πρόβλημα του «υπερπληθυσμού» όταν έγινε μέλος της σχετικής Σύμβασης, το 2017. Ούτε το Τατζικιστάν το 2015, ούτε η Μάλτα και η Παλαιστίνη το 2014, ούτε το Σαν Μαρίνο ή η Γουινέα-Μπισσάου το 2013[2].

Βέβαια, ο αφανισμός της μισής ανθρωπότητας, στοχοποιώντας γενικά το ανθρώπινο είδος, δεν αφορά στην καταστροφή μόνο μίας ομάδας, αλλά πολλαπλών εθνικών, εθνοτικών, φυλετικών και θρησκευτικών ομάδων. Σε αυτή του τη γενικότητα και βασανιστική απλότητα, εμπίπτει με άνεση στα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Όπως αναφέρεται στο Καταστατικό του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου στο άρθρο 7, έγκλημα κατά της ανθρωπότητας ορίζεται, μεταξύ άλλων, η «α) ανθρωποκτονία από πρόθεση» και η «β) εξόντωση (..)», όταν αυτές οι πράξεις διαπράττονται «ως μέρος ευρείας και συστηματικής επίθεσης που κατευθύνεται κατά οποιουδήποτε άμαχου πληθυσμού». Να ξαναπούμε εδώ ότι τα εγκλήματα αυτά παραμένουν εγκλήματα είτε λάβουν χώρα σε καιρό ειρήνης είτε σε περίπτωση ένοπλης σύρραξης.

Αυτά είναι τα βασικά. Τα αυτονόητα.

Ή μήπως όχι; Μήπως πρέπει να επικαλεστούμε τα ακόμα πιο θεμελιώδη; Όπως για παράδειγμα το θεμελιώδες δικαίωμα κάθε ανθρώπου «στη ζωή, την ελευθερία και την προσωπική ασφάλεια»[3]; Ή και αυτό μπορεί να παρακαμφθεί χάριν της χρησιμοθηρικής λογικής ενός διεστραμμένου ισχυρού ανδρός (ή ημίθεου);

 

 

 

[1] Άρθρο ΙΙ, Σύμβαση για την Πρόληψη και Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας (1948) – [1] https://treaties.un.org/doc/Publication/MTDSG/Volume%20I/Chapter%20IV/IV-1.en.pdf –  [1] Άρθρο 3, Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (1948)

Από τη χρησιμοθηρία… 
Μάρτιν Μπόρμαν
Άνταμ Τζόουνς

«Μια και πρέπει να τους ταΐζουμε έτσι κι αλλιώς, θα ήταν ανόητο να τους έχουμε να χασομερούν (…) σαν άχρηστοι φαγάδες”». Ποιος μιλάει για άχρηστους φαγάδες και σε ποιους αναφέρεται; Με μια γρήγορη σκέψη, θα μπορούσε να αναφέρεται σε αρκετούς… τεμπέληδες του Πρώτου Κόσμου, που υπερκαταναλώνουν, ξοδεύοντας τα χρήματα της οικογένειάς τους, ή του κράτους, δηλαδή άλλων φορολογούμενων. Θα μπορούσαν να είναι πρόσφυγες ή μετανάστες, ή πολίτες μιας αφρικανικής χώρας που τρέφεται χάρη στην ξένη ανθρωπιστική βοήθεια…

Σε κάθε περίπτωση, είναι μια αποθέωση της χρησιμοθηρικής αντιμετώπισης της ανθρώπινης ζωής – αξίζει να ζει, και άρα να τρώει, αυτός που είναι χρήσιμος, που μπορεί να δουλεύει. Που μπορεί να συμβάλλει. Η δήλωση είναι αποκομμένη από το πλαίσιο στο οποίο ειπώθηκε, θα διαμαρτυρηθούν κάποιοι αναγνώστες. Προφανώς και είναι. Πόσο αλλάζει όμως το νόημά της, όταν τη δούμε ολόκληρη;

«”Είναι απαραίτητο, είπε, να βάλουμε αυτή τη φθηνή εργατική δύναμη να δουλέψει, όσο το δυνατό συντομότερο. Μια και πρέπει να τους ταΐζουμε έτσι κι αλλιώς, θα ήταν ανόητο να τους έχουμε να χασομερούν στα στρατόπεδα σαν άχρηστοι φαγάδες”».

Τα λόγια αυτά, λοιπόν, αποδίδονται στον ίδιο τον Αδόλφο Χίτλερ, από το δεξί του χέρι και Ράιχσλαϊτερ (έναν εκ των «καθοδηγητών του Ράιχ») Μάρτιν Μπόρμαν. Σύμφωνα με καταγραφή που σώζεται στο Ομοσπονδιακό Αρχείο του Βερολίνου[1], ο Μπόρμαν ενημέρωνε, στις 15 Οκτωβρίου 1941, τον υπουργό Χανς Λάμερς για το πώς ο Φύρερ ήθελε να γίνει η διαχείριση των αιχμαλώτων πολέμου, στην προκειμένη περίπτωση των σοβιετικών.

Βέβαια, όταν οι αιχμάλωτοι άρχισαν να πληθαίνουν, οι Ναζί δεν έμπαιναν στον κόπο να τους συντηρήσουν. Έπρεπε να βρουν λύση στο πρόβλημα του… υπερπληθυσμού τους. Αναφερόμενος στο ανατολικό μέτωπο, ο Καναδός ακαδημαϊκός και δημοσιογράφος Άνταμ Τζόουνς, γράφει χαρακτηριστικά στο βιβλίο του ‘Genocide’ (Γενοκτονία): «Όλοι οι άνδρες μεταξύ 15 και 65 ετών θεωρούνταν αιχμάλωτοι πολέμου και υποκείμενοι να “σταλούν στα μετόπισθεν”. Δεδομένου ότι οι Γερμανοί (…) απέφευγαν επί τούτου να φροντίζουν για τη στέγαση και σίτιση εκατομμυρίων αιχμαλώτων, η “αποστολή στα μετόπισθεν” είχε εξελιχθεί σε ευφημισμό για τη μαζική δολοφονία»[2]. Με δυο λόγια, αντί να σπαταλούν σφαίρες για να εκτελέσουν τους αιχμαλώτους, τους άφηναν – συνειδητά – να πεθαίνουν από ασιτία. Παρεμπιπτόντως, σε μια κυνική απόπειρα να δικαιολογηθούν, «ορισμένοι (Ναζί) στρατηγοί στις δίκες της Νυρεμβέργης προσπάθησαν να υποστηρίξουν πως ήταν δύσκολο, σε ανύποπτο χρόνο, να πρέπει να ταΐσουν τόσους πολλούς αιχμαλώτους πολέμου»[3]

 

[1] Την καταγραφή παραθέτει ο Γερμανός ιστορικός Ρίντιγκερ Όβερμανς στο συλλογικό έργο ‘Prisoners of War’ (επιμ. Sibylle Scheipers, Oxford University Press, New York 2010, σελ. 136).

[2]Jones, Adam, ‘Genocide: A Comprehensive Introduction’, Routledge, New York, Second Edition, 2011, σελ. 272.

[3] Werth, Alexander, ‘Russia at War: 1941-1945’, Carrol & Graf Publishers, New York, 1964, σελ. 706.

...στον επιστημονικό ρατσισμό

Η χρησιμοθηρική λογική, πάντα συνδεόμενη με το ζήτημα των διαθέσιμων πόρων, υπήρξε παρόμοια και σε πιο πρόσφατα αυταρχικά καθεστώτα. Το 1994, η Βόρεια Κορέα βίωσε «έναν από τους χειρότερους λιμούς της σύγχρονης ιστορίας, ο οποίος σκότωσε δύο με τρία εκατομμύρια Βορειοκορεάτες. Καθώς κατέφτανε εξωτερική βοήθεια, το καθεστώς διεξήγαγε μια βίαιη διαλογή, αρνούμενο να παράσχει τροφή σε “όσους δεν θεωρούνταν σημαντικοί για την επιβίωση του κράτους”»[1].

Όμως οι Ναζί, στο πλαίσιο της διατύπωσης και εμπέδωσης της ιδεολογίας τους, είχαν πραγματικά φτάσει ένα βήμα παραπέρα τη συστηματοποίηση του κοινωνικού δαρβινισμού, χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της επιστήμης. Η ιατρική ήταν μάλιστα ένα από τα πιο πρόσφορα πεδία εφαρμογής αυτού του επιστημονικού ρατσισμού, ο οποίος διείσδυσε σιγά-σιγά στην άσκησή της. Η αντιμετώπιση των ασθενών, και κατ’ επέκταση των ανθρώπων, έπρεπε να γίνεται πάντα με γνώμονα μια λογική κόστους-οφέλους για την… κοινωνία. Τούτο περιέγραψε με πολύ ενδιαφέρον τρόπο ο δρ. Λίο Αλεξάντερ, επικεφαλής ιατρικός σύμβουλος των Αμερικανών κατά τις δίκες της Νυρεμβέργης: «(Τα εγκλήματα) ξεκίνησαν από μικρά πράγματα. Αρχικά ήταν μόνο μια υφέρπουσα αλλαγή στα σημεία που έδιναν έμφαση οι γιατροί. Αυτή ήταν η αποδοχή της, βασικής στο κίνημα της ευθανασίας, άποψης, ότι υπάρχει ανθρώπινη ζωή που δεν αξίζει να υπάρχει. Στα πρώτα της στάδια, η στάση αυτή αφορούσε βασικά στους βαριά και χρόνια αρρώστους. Σταδιακά στην ίδια κατηγορία εντάχθηκαν οι κοινωνικά μη παραγωγικοί, οι ιδεολογικά ανεπιθύμητοι, οι φυλετικά ανεπιθύμητοι και τελικά όλοι οι μη Γερμανοί»[2].

Έτσι, περίπου 275.000 άνθρωποι θανατώθηκαν, ως τα τέλη του 1939 (πριν καν αρχίσει ο πόλεμος), στο πλαίσιο προγραμμάτων ευθανασίας: άνθρωποι και παιδιά με διανοητικά και ψυχολογικά προβλήματα, επιληπτικοί, ανάπηροι, παράλυτοι, άτομα με χρόνιες ή/και ανίατες ασθένειες. Αλλά και κομμουνιστές, ομοφυλόφιλοι, εγκληματίες και άλλοι, που καμία σχέση δεν είχαν με θανατοποινίτες. Απλώς, για το καθεστώς τους, ήταν «ζωές που δεν άξιζαν να υπάρχουν».

Η καταπληκτική ταινία του Κάι Βέσελ, βασισμένη σε ππραγματικά γεγονότα για το ναζιστικό πρόγραμμα ευγονικής και ευθανασίας με τις μαζικές εξοντώσεις μη Άριων Γερμανών

[1] Jones, A., ό.π. σελ. 215. – [2] Alexander, Leo, ‘Medical science under dictatorship’. New England Journal of Medicine, New York, 14 Ιουλίου 1949, σελ. 6. – 

#ThanosIsWrong

Προφανώς, τίποτε από όλα αυτά δεν έχει ουσιαστικά σχέση με το κινηματογραφικό ντεμπούτο του Thanos, ενός φανταστικού χαρακτήρα πλασμένου σε ένα φανταστικό σύμπαν ηρώων και κακών. Έχει σχέση όμως με το πόσο εύκολα και ανόητα μια απλοϊκή σκέψη μπορεί να διασκεδαστεί μαζικά, και κυρίως πόσο επίπονη είναι η αποδόμησή της, στο πραγματικό σύμπαν. Τουλάχιστον, στη μεγάλη οθόνη τα πράγματα είναι πιο απλά: Απέναντι στη μεγαλειώδη μοβ φιγούρα, που τόσο κόσμο μάγεψε, στάθηκε τουλάχιστον κάποιος που δεν δέχεται την απώλεια της ανθρώπινης ζωής. Ο ταπεινός Κάπτεν Στιβ Ρότζερς, (*spoiler*), που θυμίζει ότι έστω μία «θα έπρεπε να μετράει».