fbpx

«Αρετή: Το Αξιακό Σύστημα των Αρχαίων Ελλήνων (Μέρος Τρίτο)», γράφει ο Μιχάλης Μπάτης

Μιχάλης Μπατής

Μιχάλης Μπατής

mixalis.mpatis@gmail.com

  1. Η έννοια της αρετής κατά τούς Αρχαίους Έλληνες

Αρετή, σημαίνει κατά την επικρατούσα έννοια της σημασίας: μία σταθερή στροφή της θελήσεως του ανθρώπου προς το αγαθό με την ευρύτερη σημασία τού όρου. Η αρετή δεν είναι ούτε απλή γνώση, γιατί η γνώση συμβουλεύει μεν τον άνθρωπο, αλλά δεν διευθύνει πάντοτε και τη θέλησή του, δεν είναι όμως και η έξις – εθισμός – σταθερή συνήθεια, γιατί με τη συνήθεια – έξη και την άσκηση αποκτώνται και πολλές ιδιότητες με τάση και ροπή προς το κακό. Η αρετή είναι κάτι το ενιαίο, το συνολικό γενικό γι᾽ αυτό και αποβαίνει κάτι το ποικίλον, το διαφορετικό, αφού υποδιαιρείται σε πολλές επί μέρους αρετές και γι᾽ αυτό παρατηρείται ότι και οι σχέσεις τού ανθρώπου – ατομικές και κοινωνικές – είναι διάφορες και πολλαπλές.

Με αλλά λόγια αρετή είναι, με τη διαχρονική σημασία της λέξεως: η τέλεια σωματική διάπλαση του ανθρώπου, συνεκδοχικά: η τελειότητα, η αραιότητα, η υπεροχή έναντι του άλλου, η ανδρεία στην πληθυντική της μορφή: αρετές είναι οι γενναίες πράξεις, τα προτερήματα ενός ανθρώπου, η απόληψη, η δόξα, η θεάρεστη πράξη και τέλος  ηθική τελειότητα. Η δε λέξη αρετή παράγεται από το ρήμα «ἀραρίσκω», πού σημαίνει: ενώνω, συνάπτω, προσαρμόζω. Οι ηθικολόγοι τις αρετές τις διαιρούν, τις ταξινομούν και τις κατατάσσουν σε διάφορες κατηγορίες· π.χ. ο Πλάτων αποδέχεται τέσσερες κύριες αρετές: τη φρόνηση, την ανδρεία, τη σωφροσύνη και τη δικαιοσύνη, ενώ ο Αριστοτέλης δέχεται δύο είδη αρετών: τις διανοητικές και τις ηθικές· και ο χριστιανισμός πάνω στις τρεις λεγόμενες και θεολογικές αρετές: πίστης, ελπίς και αγάπη στηρίζει όλες τις άλλες χριστιανικές αρετές, πού πρέπει να συνοδεύουν τον άνθρωπο ως ψυχοσωματικό δημιούργημα τού Θεού.

 

Αναλυτικώτερα:

 

 

Οι αρχαίοι Έλληνες δεν χρησιμοποίησαν τη λέξη αρετή με την καθαρά ηθική της σημασία. Γι᾽ αυτούς η λέξη Αρετή, όπως και η αντίστοιχη λατινική λέξη virtus, δήλωνε την σωματική ικανότητα και υπεροχή, τη γενναιότητα, την ανδρεία, και προκειμένου περί γυναικών τη σεμνότητα. Την πρωταρχική αυτή σημασία της λέξεως την ευρίσκομε στον Όμηρο όπου στο πρόσωπο, τόσο του Οδυσσέα, όσο και της Πηνελόπης προβάλλεται η αρετή, όπως αυτή αρμόζει στον καθένα, ανάλογα και με το φύλο του. Ο Πίνδαρος αναζητεί την αρετή στη σωματική διάπλαση και αρτιότητα, στη δεξιότητα και την υπεροχή την αγωνιστών στο στάδιο, στη σωματική συμμετρία και στη ρώμη των αθλητών. Γι᾽ αυτό δεν ζηλεύει τον πλούτο, αλλά την αρετή τού Ηρακλή. Στον Ησίοδο η έννοια της λέξης αρετή, παρουσιάζεται συγγενής προς το «κῦδος»=τιμή, δόξα, φήμη, και ως αντίθεση προς τη «κακότητα».

Ησίοδος

Κατά τούς Πυθαγορείους η έννοια της αρετής συνδέεται με τους αριθμούς και μ΄αυτούς εκφράζεται. Ο Κλήμης ο Ἀλεξανδρεύς διασώζει, ότι ο Επίχαρμος εδίδασκε «ο βίος τού ανθρωπίνου λογισμού και αριθμού δείται πάνυ, ζώμεν δ᾽ αριθμώ και λογισμώ, ταύτα γάρ σώζει βροτούς» (δηλ. η ζωή μας έχει ανάγκη από λογισμό και αριθμούς). Μεταξύ των αριθμών καταλαμβάνουν ιδιαίτερη θέση οι περιττοί αριθμοί, γιατί έχουν αρχή, μέσον και τέλος. Για παράδειγμα ο αριθμός επτά έχει αρχή και τέλος, όπως κάθε αριθμός, έχει όμως και μέσον τον αριθμό τέσσερα . Η σημασία της μεσότητας σε συνδυασμό με την αρετή θα τονισθεί αργότερα από τον Αριστοτέλη, ο οποίος διατύπωσε την άποψη άτι η αρετή είναι μία μεσότητα μεταξύ δύο ακροτήτων, παράδειγμα: ανάμεσα στη δειλία και τη θρασύτητα τη μεσότητα αποτελεί η ανδρεία… Κατά τούς Πυθαγορείους επίσης η αρετή, η έννοια της, συνδέεται στενά με την Πίστη στο Θείο, γιατί το κατ᾽ αυτούς τα πάντα εξαρτώνταν από το καθήκον τού «ακολουθείν τω Θεώ».

Ο Φιλόσοφος Σωκράτης κάνει περισσότερο συγκεκριμένη την έννοια της αρετής· διαλεγόμενος για τα ανθρώπινα θέματα εξετάζει: τι είναι ευσεβές, τι ασεβές, τι καλών, τι αισχρόν, τι δίκαιον και τι άδικον, τι σωφροσύνη και τι μανία, τι ανδρεία και τι δειλία, τι πόλις και τι πολιτικός, τι αρχή ανθρώπων και τι αρχικός άνθρωπος, ενώ κάνει λόγο για τις τέσσερις αρετές δηλ. τη σοφία, την ανδρεία, τη σωφροσύνη και τη δικαιοσύνη. Στον Ευθύφρονα αναφέρεται και η «ὁσιότης»· όλος ο διάλογος αναφέρεται στο τι είναι ὅσιον και τι ἀνόσιον. Ο Πλάτων, αναφέρθηκε και παραπάνω, διδάσκει ότι η ψυχή είναι τριμερής: νούς, θυμός και επιθυμία. Σε κάθε ένα από τα μέρη αντιστοιχεί και μία αρετή.

Τοιουτρόπως: του νου (λογιστικού), αρετή είναι η σοφία (φρόνηση), του θυμού (θυμοειδούς), η ανδρεία, και του επιθυμητικού (της επιθυμίας), η σωφροσύνη και ὅλες αυτές συνδέονται στενά μέ τη καθαυτό αρετή, δηλ. τη δικαιοσύνη, η οποία είναι «ὑγίειά τε καί κάλλος καί εὐεξία τῆς ὅλης ψυχῆς» και κατά τον Θεοδωρακόπουλο «έχει την πηγή της μέσα στην ανιδιοτέλεια και την ελευθερία της ψυχής». Και το συμπέρασμα «πᾶσα ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καί τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία, οὐ σοφία φαίνεται»· (κάθε επιστήμη, κάθε γνώση, όσο σοβαρή και αν είναι αυτή, εάν χωρίζεται από τη δικαιοσύνη και τις άλλες γενικές αρετές δεν είναι σοφία, αλλά πανουργία). Υπέρ αυτών των αρετών και της δικαιοσύνης προτρέπει ο Πλάτωνας τους νέους να δείχνουν μεγάλη προθυμία και προσπάθεια, για να τίς αποκτήσουν, γιατί αυτές οι αρετές είναι το υπέρτατο αγαθό της ζωῆς: «ὦ παῖδες, καί πρῶτον καί ὕστατον καί διά παντός πᾶσαν προθυμίαν πειρᾶσθε ἔχειν ὅπως μάλιστα μέν ὑπερβαλεῖσθε καί ἡ- μᾶς καί τούς πρόσθεν εὐκλείᾳ», ώστε να ξεπεράσουν όλους τους άλλους ακόμα καί τους προγόνους σε δόξα και καλή φήμη. Η απόλυτη αρετή υπάρχει στο Θείον, στο Θεό. Στον κόσμο, λέγει ο Πλάτωνας, δεν υπάρχει τίποτε το ισάξιον της αρετής και στην εκλογή της προβαίνει μόνος του ο άνθρωπος γιατί ο Θεός είναι «ἀναίτιος» (Πολιτ. 617 Ε).

Όπως προαναφέραμε, ο Αριστοτέλης διακρίνει τις αρετές σε διανοητικές και ηθικές. Ηθικές αρετές είναι η δικαιοσύνη, η ανδρεία, η εγκράτεια, η ελευθερία, η πραότητα, η μεγαλοπρέπεια, η μεγαλοψυχία, η αἰδώς, η φιλία και πολλές άλλες. Οι διανοητικές αρετές είναι πέντε: η τέχνη, η επιστήμη, η φρόνηση, η σοφία και ο νους- η λογική. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η αρετή συνδέεται άμεσα με τις έννοιες: έξις (εθισμός-συνήθεια) και μεσότητα, με αλλά λόγια η μέση οδός, πού λέμε και σήμερα. «Μέτρων ‘Άριστων Εστί».

 Όπως ο Πλάτωνας έτσι και ο Αριστοτέλης θεωρεί τη δικαιοσύνη πρώτη των αρετών «σπουδαιοτάτη»: «ή δικαιοσύνη οὐ μέρος ἀρετῆς, ἀλλ᾽ ὅλη ἀρετή ἐστιν, οὐδ᾽ ἡ ἐναντία ἀδικία οὐ μέρος κακίας, ἀλλ᾽ ὅλη κακία»: (η δικαιοσύνη δεν είναι μέρος της αρετής, αλλά όλη η αρετή, ούτε η προσωπική κακία είναι μέρος της κακίας, αλλά είναι όλη η κακία).

Εδώ δεν πρόκειται να εξαντλήσουμε το θέμα γύρω από την αρετή, τη σημασία της, και τη θέση της στη ζωή των Ελλήνων της Αρχαίας Ελλάδος, διότι θα αναλυθεί κατωτέρω. Κλείνουμε το θέμα επιγραμματικά με το ρητό:

«τῆς ἀρετῆς οὐδέν κτῆμα σεμνότερον οὐδέ βεβαιότερον ἐστιν»